Trong dòng chảy văn hóa phương Đông nói chung và Việt Nam nói riêng, chữ “hiếu” từ lâu đã không chỉ là quy chuẩn đạo đức, mà còn là nền tảng cốt lõi hình thành nên nhân cách con người và trật tự xã hội.
Cổ nhân dạy rằng: “bách thiện hiếu vi tiên” – trong trăm điều thiện, hiếu đứng đầu. Hiếu là căn bản của đức hạnh, là gốc rễ của nhân tâm. Một người có tấm lòng hiếu thảo thì đức hạnh tự nhiên tăng trưởng, và từ đó, bao điều thiện lành cũng theo đó mà sinh ra. Khi trong lòng một đứa trẻ có chữ “hiếu”, thì cách nó nhìn đời, đối nhân xử thế,… tự khắc đều sẽ khác.
Hiếu không chỉ là tình cảm dành cho cha mẹ, mà còn là biểu hiện của lòng biết ơn, của trách nhiệm và của nhân cách. Một người nếu không biết hiếu thuận với đấng sinh thành thì rất khó trở thành người tử tế, bởi họ đã đánh mất gốc rễ quan trọng nhất của đạo đức.
Đạo hiếu trong văn hóa truyền thống – vì sao “bách thiện hiếu vi tiên”?
Suốt mấy ngàn năm lịch sử, văn hóa truyền thống luôn đề cao lòng hiếu thảo của con người. Phàm là người hiếu kính với cha mẹ đều được mọi người tôn sùng, kính trọng và tán dương. Trong xã hội xưa, từ Thiên tử đến thần dân đều phải tận sức làm tròn bổn phận hiếu kính của người con đối với cha mẹ mình.
Chữ “hiếu” (孝) trong Hán tự là sự kết hợp giữa chữ “lão” (老) ở trên và chữ “tử” (子) ở dưới – ngụ ý con cháu phải gánh vác, kế thừa, nâng đỡ và nối tiếp tinh thần của tổ tiên. Hiếu không chỉ là chăm sóc cha mẹ khi về già, mà còn là sự kính trọng, thấu hiểu, và gìn giữ danh dự, đạo đức gia phong của tổ tiên để lại.
Người xưa tin rằng, một người biết hiếu kính cha mẹ thì tự nhiên sẽ biết kính trọng người trên, yêu thương người dưới và sống có trách nhiệm với cộng đồng. Chính vì thế, chữ hiếu không chỉ là đạo làm con, mà còn là điểm khởi đầu của mọi chuẩn mực đạo đức.
Câu nói “bách thiện hiếu vi tiên” phản ánh rõ quan niệm ấy. Trong hàng trăm điều tốt đẹp mà con người có thể làm, hiếu được xem là quan trọng nhất, bởi nó là gốc sinh ra các đức tính khác như nhân, nghĩa, lễ, trí, tín. Khi một người biết nhớ đến công ơn sinh thành, biết trân trọng những gì mình đang có, họ sẽ dễ dàng sống tử tế và có trách nhiệm hơn với mọi người. Ngược lại, nếu ngay cả với cha mẹ mà còn vô tâm, thì những lời nói về đạo đức với xã hội cũng chỉ là hình thức.
Sử sách cũng ghi lại rất nhiều tấm gương hiếu đạo của người xưa, khiến chúng ta đọc lên phải tự thấy không bằng. Trong Nhị Thập Tứ Hiếu, người ta từng chép lại tấm gương cảm động của Thái Thuận, một bậc hiếu tử đời Hán.
Thái Thuận mồ côi cha từ nhỏ, nhà nghèo túng, chỉ biết hết lòng phụng dưỡng mẹ già. Năm ấy mất mùa, dân đói khổ, ông phải vào rừng hái dâu rừng thay cơm. Khi hái, ông lựa riêng hai phần: trái chín ngọt dành cho mẹ, còn trái chua ông để lại cho mình.
Một hôm, tướng Xích My đi ngang qua, thấy vậy liền hỏi nguyên do. Thái Thuận đáp:
“Trái ngọt dành cho mẹ, trái chua là phần của con.”
Cảm động trước lòng hiếu thảo, tướng quân ban cho ông thúng gạo và đùi thịt trâu để khen thưởng.
Nếu cha mẹ lỡ trong những lúc sai lầm mà làm khổ con thì con phải làm sao? Đó cũng phải tùy vào tình huống mà ứng xử khéo léo. Nhưng xưa kia có chuyện Vương Tường hiếu thảo cũng đáng để người ta suy ngẫm.
Vương Tường sống vào thời nhà Tấn, mẹ mất sớm, cha lấy mẹ kế. Người mẹ kế này rất ghét Vương Tường. Tuy mới là một đứa trẻ nhưng cậu không oán trách mẹ kế, lại vẫn luôn quan tâm đến mẹ. Một hôm trời đông giá tuyết, mẹ kế lại muốn ăn cá chép. Vương Tường ra tới dòng sông băng mà không biết làm cách nào để băng tan, bắt cá về cho mẹ. Cậu bèn nằm lưng trần trên tảng băng mong cho băng tan. Không ngờ rằng tảng băng nứt ra, và hai con cá chép nhảy ra khỏi hố nứt. Vậy là Vương Tường mang được cá về cho mẹ.
Lòng hiếu thảo của Vương Tường đã khiến người đời sau cảm động mà ghi lại câu chuyện “Nằm trên băng chờ cá chép” trong “Nhị thập tứ hiếu” (24 tấm gương hiếu thảo của Trung Hoa thời xưa).
Hai câu chuyện giản dị nhưng lay động lòng người cho cách thấy người xưa đặt chữ Hiếu lên trên mọi giá trị khác như một cách để giáo dục và nhắc nhở con người: Hiếu thảo không phân giàu nghèo, sang hèn, không cần học vấn cao hay tài năng xuất chúng. Chỉ cần một trái tim chân thành, một tấm lòng luôn hướng về cha mẹ – đó đã là đạo lý lớn nhất trong đời người.
Từ gia đình đến xã hội – gốc rễ bắt đầu từ chữ hiếu
Người xưa tin rằng gia đình và quốc gia là một thể. Gia đình chính là đơn vị cấu thành nên xã hội. Gia đình của bậc đế vương lại càng có ảnh hưởng trực tiếp đến sự thịnh suy của triều đại. Gia đình giống như là một đất nước nhỏ. Gia đình hòa thuận thì đất nước tất sẽ hòa thuận; gia đình hưng thịnh thì đất nước tất sẽ hưng thịnh; gia đình ổn định thì xã tắc tất sẽ ổn định.
Một con người trưởng thành không bắt đầu từ những điều lớn lao ngoài xã hội, mà bắt đầu từ cách họ đối đãi với cha mẹ trong chính gia đình mình. Người biết hiếu thuận thường không chỉ dừng lại ở vai trò làm con, mà khi bước sang những vai trò khác như làm chồng, làm cha, họ cũng mang theo sự trách nhiệm và tình thương ấy.
Từ một cá nhân có hiếu, hình thành nên một gia đình có nề nếp; từ một gia đình có nề nếp, lại nuôi dưỡng nên những thế hệ biết kính trên nhường dưới, biết nhớ ơn và báo đáp. Khi nhiều gia đình như vậy cùng tồn tại trong một xã hội, tự nhiên xã hội ấy có nền tảng vững chắc, không cần quá nhiều ràng buộc mà vẫn giữ được trật tự.
Người xưa nhìn nhận rất rõ mối liên hệ này nên mới đặt chữ hiếu lên vị trí căn bản. Những bậc minh quân, hiền triết hay trung thần nghĩa sĩ trong lịch sử không phải ngẫu nhiên mà được ca ngợi, mà bởi họ đều có chung một điểm: lấy hiếu làm gốc để tu thân.
Khi một người đã biết kính trọng cha mẹ, họ sẽ dễ dàng mở rộng lòng kính trọng ấy ra với người khác, với xã hội, với thiên đạo. Ngược lại, nếu một người ngay cả với cha mẹ còn thiếu đi sự biết ơn và tôn kính, thì khó có thể kỳ vọng họ giữ được chữ tín hay lòng trung thành trong những mối quan hệ lớn hơn. Vì thế, hiếu không chỉ dừng lại trong phạm vi gia đình, mà còn là nền móng để xây dựng trật tự xã hội và sự ổn định lâu dài.
Khoảng trống trong nhân tâm khi đạo hiếu phai nhạt
Trong đời sống hiện đại, khi con người ngày càng đề cao cái tôi cá nhân và chạy theo những giá trị vật chất, đạo hiếu dần không còn giữ được vị trí như trước. Nhiều người xem việc chăm sóc cha mẹ như một trách nhiệm mang tính nghĩa vụ, thậm chí là gánh nặng cần phải “giải quyết”. Những biểu hiện từng rất quen thuộc trong gia đình như lễ phép với ông bà, quan tâm đến cha mẹ, hay giữ gìn các nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên, ngày càng trở nên thưa vắng hoặc chỉ còn mang tính hình thức.
Khi những điều vốn dĩ tự nhiên ấy không còn được duy trì, mối liên kết giữa các thế hệ cũng dần trở nên lỏng lẻo. Con người dễ rơi vào trạng thái sống tách rời khỏi cội nguồn, chỉ nhìn về hiện tại và lợi ích trước mắt mà quên đi những gì đã nuôi dưỡng mình. Chính từ đó, một khoảng trống âm thầm xuất hiện trong đời sống tinh thần: con người có thể đầy đủ về vật chất, nhưng lại thiếu đi sự gắn bó, thiếu đi cảm giác biết ơn và thiếu cả điểm tựa về đạo lý.
Muốn khôi phục lại những giá trị đã phai nhạt, không thể bắt đầu từ những điều lớn lao hay hình thức bên ngoài, mà phải quay về từ những điều giản dị nhất trong đời sống thường ngày. Hiếu không phải là những hành động gì quá to tát, mà nằm trong cách một người đối xử với cha mẹ từng ngày. Một lời hỏi han, một bữa cơm sum họp, hay đơn giản là sự hiện diện đúng lúc, đôi khi lại có ý nghĩa hơn bất kỳ sự chu cấp vật chất nào.
Việc nuôi dưỡng đạo hiếu cũng cần bắt đầu từ gia đình, từ cách người lớn sống và làm gương cho thế hệ sau. Khi một đứa trẻ được chứng kiến sự kính trọng và quan tâm mà cha mẹ dành cho ông bà, chúng sẽ tự nhiên tiếp nhận điều đó như một chuẩn mực, không cần phải ép buộc hay dạy dỗ quá nhiều. Đồng thời, việc nhắc nhớ về cội nguồn, về tổ tiên, về những câu chuyện gia đình cũng giúp con người giữ được sự kết nối với quá khứ, từ đó hiểu rõ hơn vị trí của mình trong dòng chảy ấy.
Khi cha mẹ còn bên cạnh, khi thời gian vẫn chưa muộn, mong rằng chúng ta học được một tình yêu trưởng thành hơn: không phải sống thay họ, mà là cùng họ đi hết quãng đời còn lại một cách bình yên, thong thả và đầy phẩm giá.
Dung Trần (T.h)
BÀI CHỌN LỌC:
Gương vỡ lại lành, hạnh phúc gia đình thật sự trở về…
XEM THÊM:
Tân Thế Kỷ *Truyền Thống – Nhân Văn – Trung Thực*
