Từng là một trong những nền kinh tế phát triển nhanh nhất Trung Đông với nguồn dầu mỏ khổng lồ, Iran ngày nay lại đối mặt với lạm phát cao, đồng tiền mất giá và thu nhập bình quân đầu người thấp hơn nhiều quốc gia trong khu vực. Điều gì đã xảy ra?
Trong thập niên 1960 – 1970, Iran được xem là một trong những quốc gia giàu có và phát triển nhanh tại Trung Đông. Nhờ nguồn thu lớn từ dầu mỏ, đất nước này triển khai nhiều chương trình hiện đại hóa, mở rộng công nghiệp và đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng. Trong giai đoạn đó, kinh tế Iran tăng trưởng nhanh và mức sống của người dân được cải thiện rõ rệt.
Tuy nhiên, theo các số liệu kinh tế gần đây, GDP bình quân đầu người của Iran hiện chỉ khoảng 4.000 – 4.500 USD mỗi năm, xếp khoảng 120 – 130 trên thế giới. Con số này thấp hơn nhiều quốc gia Trung Đông khác dù Iran sở hữu trữ lượng dầu khí rất lớn.
Để so sánh, GDP bình quân đầu người của UAE khoảng 50.000 USD, Qatar hơn 80.000 USD, trong khi Saudi Arabia khoảng 35.000 USD. Khoảng cách này cho thấy sự chênh lệch đáng kể giữa tiềm năng tài nguyên của Iran và mức thu nhập thực tế của người dân.
Đồng thời, lạm phát tại nước này nhiều năm liền thuộc nhóm cao nhất thế giới, có thời điểm vượt 40% mỗi năm. Đồng rial của Iran cũng suy yếu mạnh, có giai đoạn trên thị trường tự do vượt 1 triệu rial đổi 1 USD.
Cuộc chiến Iran – Iraq làm cạn kiệt tài sản quốc gia
Tuy nhiên, bước ngoặt lớn xảy ra sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, khi chế độ quân chủ bị lật đổ và một hệ thống chính trị mới được thiết lập.
Năm 1980, Iran nhanh chóng rơi vào cuộc chiến kéo dài với Iraq và kéo dài tới năm 1988. Cuộc chiến này được xem là một trong những cuộc xung đột tốn kém nhất trong lịch sử Trung Đông hiện đại.
Theo nhiều ước tính, chiến tranh đã tiêu tốn khoảng 50 tỷ USD mỗi năm, khiến tổng chi phí trong tám năm lên tới khoảng 400 tỷ USD. Nguồn lực tài chính tích lũy từ giai đoạn trước đó nhanh chóng bị tiêu hao, trong khi cơ sở hạ tầng và nhiều ngành công nghiệp bị tàn phá.
Sau chiến tranh, Iran phải đối mặt với nợ nước ngoài tăng cao và nền kinh tế suy yếu, trong khi quá trình phục hồi kéo dài nhiều năm.
Tài sản và doanh nghiệp tập trung vào hệ thống giáo sĩ
Sau cuộc cách mạng, nhiều doanh nghiệp lớn và tài sản kinh tế đã bị quốc hữu hóa hoặc chuyển sang kiểm soát của các tổ chức tôn giáo và các quỹ do giới giáo sĩ quản lý.
Các quỹ này nắm giữ nhiều ngành công nghiệp quan trọng và doanh nghiệp lớn trong nền kinh tế. Điều này khiến một phần lớn tài sản và nguồn lực kinh tế tập trung trong tay một hệ thống tổ chức tôn giáo thay vì phân bổ rộng rãi trong nền kinh tế.
Trong bối cảnh đó, nhiều nhà phân tích cho rằng sự tập trung nguồn lực này làm giảm hiệu quả kinh tế và hạn chế sự phát triển của khu vực tư nhân.
Chi tiêu quân sự và các hoạt động quân sự ở nước ngoài
Bên cạnh những khó khăn kinh tế trong nước, Iran cũng phải dành nguồn lực đáng kể cho chi tiêu quân sự. Quốc gia này duy trì một lực lượng quân đội lớn gồm quân đội chính quy và Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), với tổng quân số ước tính vượt quá một triệu người.
Ngoài chi phí duy trì lực lượng trong nước, Iran còn hỗ trợ nhiều lực lượng vũ trang và tổ chức đồng minh tại Trung Đông. Trong số đó có Hezbollah tại Lebanon, một lực lượng vũ trang và chính trị có ảnh hưởng lớn trong khu vực. Các ước tính cho thấy Iran đã cung cấp khoảng 700 triệu USD mỗi năm cho Hezbollah để hỗ trợ hoạt động quân sự, huấn luyện và trang bị vũ khí.
Iran cũng được cho là cung cấp hỗ trợ tài chính, huấn luyện và vũ khí cho Hamas và các nhóm vũ trang Palestine khác, với mức hỗ trợ khoảng 100 triệu USD mỗi năm, và có thời điểm tăng lên khoảng 350 triệu USD mỗi năm trong những năm gần đây.
Tại Yemen, Iran bị cáo buộc hỗ trợ phong trào Houthi, bao gồm huấn luyện, cung cấp vũ khí, tên lửa và công nghệ chế tạo máy bay không người lái. Sự hỗ trợ này được cho là đã giúp lực lượng này nâng cao đáng kể năng lực quân sự trong cuộc xung đột kéo dài tại Yemen.
Ngoài ra, Iran còn duy trì quan hệ với nhiều lực lượng vũ trang Shia tại Iraq như Kata’ib Hezbollah và Asa’ib Ahl al-Haq, cung cấp hỗ trợ tài chính, huấn luyện và trang bị quân sự thông qua các mạng lưới liên kết trong khu vực.
Trong cuộc nội chiến Syria, Iran cũng dành nguồn lực lớn để hỗ trợ chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad. Một số ước tính cho rằng chi phí hỗ trợ quân sự và tài chính của Iran tại Syria trong nhiều năm có thể lên tới hàng chục tỷ USD, trong đó có con số khoảng 50 tỷ USD được nhắc tới trong một số báo cáo phân tích.
Tổng hợp
BÀI CHỌN LỌC:
Đế chế La Mã suy tàn – Lời cảnh tỉnh cho nhân thế hôm nay
XEM THÊM:
Kênh truyền thông lớn nhất Hoa Kỳ phát sóng phóng sự chi tiết về nạn thu hoạch nội tạng của ĐCSTQ
Tân Thế Kỷ *Truyền Thống – Nhân Văn – Trung Thực*
