Từ hơn hai thiên niên kỷ trước, khi con người chưa có đồng hồ hay các thiết bị đo thời gian hiện đại, những nền văn minh cổ đại đã tìm ra cách quan sát chuyển động của Mặt Trời để xác định thời gian trong năm.
Tại vùng sa mạc ven biển Peru, một công trình kỳ vĩ mang tên Chankillo đã chứng minh rằng người xưa không chỉ hiểu biết sâu sắc về thiên văn học mà còn biết vận dụng kiến thức ấy vào đời sống một cách chính xác đáng kinh ngạc.
Chankillo – đài quan sát Mặt Trời cổ xưa giữa sa mạc
Ở thung lũng sông Casma, một dải đất xanh hiếm hoi len lỏi giữa vùng sa mạc khô cằn của Peru, tồn tại một quần thể kiến trúc cổ đại được xây dựng từ khoảng năm 300 đến 200 trước Công nguyên bởi nền văn hóa Casma. Công trình này mang tên Chankillo, nằm cách thủ đô Lima khoảng 400 km về phía Bắc, và được xem là một trong những đài quan sát Mặt Trời cổ nhất châu Mỹ.
Dù trải qua hơn 2300 năm, cấu trúc của Chankillo vẫn thể hiện rõ mục đích thiên văn học tinh vi của người xưa. Không giống như những công trình của người Inca xuất hiện muộn hơn, Chankillo có niên đại sớm hơn hàng nghìn năm, cho thấy trình độ khoa học đáng kinh ngạc của các nền văn minh tiền Inca.
Từ rất lâu về trước, ở đây từng là nơi lạc đà Alpaca sống lang thang, những thung lũng xanh tươi màu mỡ uốn lượn và Mặt Trời được tôn thờ như một vị Thần.
Khi người Inca đến thung lũng sông Casma, những đài quan sát thiên văn bằng đá ở đó từng được sử dụng để đo thời gian bằng Mặt Trời, điều này giống như một phép màu.
Thung lũng sông Casma là một nơi trú ẩn màu mỡ giữa khí hậu khắc nghiệt. Nó uốn lượn từ bờ biển xanh tươi rậm rạp của Peru, băng qua sa mạc khô cằn và những dãy núi hiểm trở, giống như một dải lụa xanh mảnh mai xuyên qua thảo nguyên rộng lớn.
Tuy nhiên, mặc dù người Inca ở Peru đã cho nô lệ canh tác trong thung lũng màu mỡ đó, nhưng đài quan sát Mặt Trời ngày nay đã trở thành phế tích không phải do họ xây dựng. Cách Lima 250 dặm về phía Bắc, có một quần thể kiến trúc cổ xưa tên là Chankillo, có lịch sử lâu đời hơn một nghìn năm so với thời kỳ cai trị của đế chế Inca, nó được xây dựng bởi một dân tộc cổ xưa hơn.
Từ năm 300 đến 200 trước Công nguyên, nền văn hóa Casma đã xây dựng Chankillo gần bờ biển của thung lũng Casma. Mặc dù đã có lịch sử 2300 năm, đài thiên văn này vẫn có thể theo dõi chính xác đường đi của Mặt Trời trong các thời điểm khác nhau trong năm.
Cấu trúc bằng đá luôn khiến người ta ấn tượng sâu sắc này được cho là một bộ lịch cổ đại.
Cấu trúc độc đáo – “thước đo” của Mặt Trời
Điểm nổi bật nhất của Chankillo là hệ thống 13 tòa tháp đá được bố trí thẳng hàng trên sườn núi, kéo dài khoảng 300 mét. Những tháp này có kích thước và hình dạng khác nhau, cách nhau đều đặn, tạo thành một đường chân trời nhân tạo.
Khi đứng tại các điểm quan sát ở phía Đông hoặc phía Tây, người xưa có thể nhìn thấy Mặt Trời mọc hoặc lặn dọc theo hàng tháp này. Mỗi vị trí xuất hiện của Mặt Trời giữa các tháp tương ứng với một thời điểm nhất định trong năm, giúp họ xác định ngày tháng một cách tương đối chính xác.
Cấu trúc này hoạt động giống như một chiếc “lịch Mặt Trời” khổng lồ, trong đó hai đầu của dãy tháp đánh dấu Hạ chí và Đông chí – những thời điểm quan trọng trong chu kỳ năm, là những ngày dài nhất và ngắn nhất trong năm, đánh dấu sự bắt đầu của mùa hè và mùa đông.
Hai ngày này cũng đại biểu cho các điểm cực trị của đường đi hàng năm của Mặt Trời, cực Bắc và cực Nam. Mặt Trời mọc ở phía bên trái của đài quan sát, tức là đầu phía Bắc của đài quan sát, đánh dấu sự bắt đầu của mùa hè; còn khi Mặt Trời mọc lên từ phía bên phải của đài quan sát, hướng về phía Nam, có nghĩa là mùa đông đã đến. Mặt Trời di chuyển dần từ tháp này sang tháp khác trong suốt sáu tháng, rồi quay ngược lại trong sáu tháng tiếp theo, tạo thành một vòng tuần hoàn hoàn chỉnh.
Độ chính xác đáng kinh ngạc của tri thức cổ đại
Điều đáng chú ý là hệ thống quan sát này có thể xác định thời gian với độ chính xác chỉ sai lệch trong khoảng một đến hai ngày, một thành tựu đáng kinh ngạc đối với một nền văn minh chưa có công cụ đo lường hiện đại.
Các nhà khảo cổ học nhận định rằng Chankillo không chỉ dùng để theo dõi mùa vụ nông nghiệp mà còn phục vụ cho các nghi lễ tôn giáo liên quan đến Mặt Trời. Trong nhiều nền văn hóa cổ đại ở Nam Mỹ, Mặt Trời được tôn thờ như một vị thần tối cao, và việc quan sát chu kỳ của nó mang ý nghĩa thiêng liêng sâu sắc. Các phát hiện khảo cổ như đồ gốm, vỏ sò và các vật dụng nghi lễ cho thấy nơi đây từng là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng.
“Đây là đài quan sát duy nhất trong thế giới cổ đại mà chúng ta biết có thể dùng để tính toán lịch Mặt trời hoàn chỉnh trong một năm. Tổng cộng 13 ngọn tháp nằm ở vị trí trùng khớp với chuyển động của Mặt trời vào các mùa trong năm từ hai điểm quan sát khác nhau. Điều này không có sự tương đồng với bất kỳ nơi nào ở Châu Mỹ hay trên thế giới”, Ghezzi cho biết.
Nhưng đó chưa phải là tất cả về Chankillo.
Trên một ngọn núi gần đó, còn sừng sững một công trình kiến trúc khác khiến mọi người ấn tượng sâu sắc: bức tường ba lớp tăng cường sức chống chịu, lối vào giả để ngăn chặn những kẻ xâm nhập, những viên gạch lộn xộn trong vòng tròn đồng tâm được cho là tàn tích của một ngôi đền kiên cố.
Các phát hiện khảo cổ như đồ gốm, vỏ sò và các vật dụng nghi lễ cho thấy nơi đây từng là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng.
Đài quan sát Mặt Trời nhìn từ trên xuống. (Janine Costa/AFP qua Getty Images)
“Đây là đài quan sát duy nhất trong thế giới cổ đại mà chúng ta biết có thể dùng để tính toán lịch Mặt trời hoàn chỉnh trong một năm. Tổng cộng 13 ngọn tháp nằm ở vị trí trùng khớp với chuyển động của Mặt trời vào các mùa trong năm từ hai điểm quan sát khác nhau.
Điều này không có sự tương đồng với bất kỳ nơi nào ở Châu Mỹ hay trên thế giới”, Ghezzi cho biết.
Chankillo nằm trong số các địa điểm bị “xâm hại”; không phải bởi những tên trộm mà bởi những người nông dân gần đó, những người từ lâu đã tìm cách mở rộng đất đai của họ và những người đã tận dụng sự thiếu kiểm soát để trồng các loại cây trồng trong ranh giới của địa điểm.
Trong một thời gian dài, nông dân ở thung lũng Casma hiện đại và những người nông dân sống dọc theo bờ biển màu mỡ (những người đã biến Peru trở thành một trong những quốc gia sản xuất bơ lớn nhất thế giới) luôn muốn mở rộng canh tác sang vùng đất có các di tích khảo cổ này.
Năm 2020, khi dịch COVID bùng phát, các nhà khảo cổ học đã phải bỏ lại rất nhiều di tích ở Peru. Theo báo cáo, những người nông dân đã lợi dụng thời cơ này để trồng cây nông nghiệp trong phạm vi ranh giới của Chankillo.
Ý nghĩa lịch sử và giá trị di sản
Chankillo không chỉ là một công trình kiến trúc, mà còn là minh chứng sống động cho trí tuệ của con người cổ đại. Nó cho thấy rằng từ rất sớm, con người đã biết quan sát thiên nhiên, nhận ra quy luật vận động của vũ trụ và ứng dụng vào đời sống thực tiễn.
Năm 2021, Chankillo được UNESCO công nhận là Di sản thế giới nhằm bảo vệ giá trị lịch sử và khoa học của nó. Tuy nhiên, công trình này cũng từng đối mặt với nguy cơ bị xâm hại do hoạt động nông nghiệp và thiếu kiểm soát trong thời gian dịch bệnh, cho thấy việc bảo tồn di sản vẫn là một thách thức lớn.
Chankillo là một minh chứng rõ ràng rằng từ hàng nghìn năm trước, con người đã sở hữu tri thức sâu sắc về thiên văn học và biết cách sử dụng Mặt Trời như một “chiếc đồng hồ” tự nhiên để đo thời gian. Công trình này không chỉ phản ánh trí tuệ và khả năng sáng tạo của người cổ đại mà còn gợi nhắc chúng ta về mối liên hệ hài hòa giữa con người và vũ trụ. Khi nhìn lại những di sản như Chankillo, ta càng hiểu rằng nền văn minh hiện đại không phải là khởi đầu, mà là sự tiếp nối của những tri thức đã được tích lũy qua hàng nghìn năm lịch sử.
Theo Chánh Kiến, Trí Thức Trẻ
BÀI CHỌN LỌC:
Sinh vật lạ bị “phong ấn” trong đá 478 triệu năm và bí mật về nguồn gốc nhân loại
XEM THÊM:
Tân Thế Kỷ *Truyền Thống – Nhân Văn – Trung Thực*
