Làm thế nào để hiểu những đứa trẻ khó bảo, bướng bỉnh

Trước quầy thanh toán trong siêu thị, một cậu bé sáu tuổi gào khóc dữ dội vì không mua được mô hình Lego mà mình thích. Những ánh mắt xung quanh như những mũi kim nhỏ, khiến người mẹ đỏ bừng mặt. Từ việc nhẹ nhàng khuyên nhủ, đến quát mắng nghiêm khắc, cuối cùng bà rơi vào sự im lặng gần như tuyệt vọng.

Chúng ta thường quen gắn nhãn cho những hành vi như vậy: bướng bỉnh, nổi loạn, không nghe lời, thậm chí là “khó dạy”. Nhưng nếu ta có thể giống như bóc từng lớp của một củ hành, gỡ bỏ những biểu hiện khiến người lớn đau đầu ấy, sẽ nhận ra rằng: mỗi đứa trẻ “khó dạy” thực ra giống như một người đang vùng vẫy trong nước và phát tín hiệu cầu cứu.

Những hành vi tưởng chừng vô lý ấy, nhiều khi chỉ là cách giao tiếp cuối cùng của chúng khi thiếu ngôn từ để diễn đạt và khi cảm xúc đã quá tải.

Những biểu hiện gây khó chịu thực ra là lời kêu gọi tình yêu

Nhà tâm lý học nổi tiếng Dreikurs từng nói:
“Một đứa trẻ cư xử sai lệch là một đứa trẻ đã đánh mất sự tự tin.”

Khi một đứa trẻ vốn ngoan ngoãn bỗng bắt đầu quậy phá ở trường, hoặc một thiếu niên lẽ ra đã độc lập lại trở nên bám dính bất thường, phản ứng đầu tiên của cha mẹ thường là “sửa lỗi”. Nhưng việc chỉ sửa lỗi giống như cắt bỏ những chiếc lá héo mà không kiểm tra xem bộ rễ có đang mục nát hay không.

Đứa trẻ lăn lộn giữa siêu thị kia có lẽ không thật sự muốn món đồ chơi, mà muốn sự quan tâm của người mẹ gần đây bận rộn tăng ca. Cậu thiếu niên cãi lại giáo viên ở trường có thể đang cảm thấy bất lực trước áp lực học tập và chỉ còn cách phá vỡ quy tắc để tìm lại chút cảm giác kiểm soát.

Những hành vi “khó dạy” thực chất là cách trẻ nói:
“Bố mẹ ơi, con đang gặp khó khăn, nhưng con không biết phải diễn đạt thế nào. Xin hãy giúp con.”

Vì sao cha mẹ không nghe thấy những tín hiệu đó?

Nguyên nhân cốt lõi là chúng ta quen dùng logic của người lớn để áp đặt. Trong thế giới của người trưởng thành, hiệu quả, thể diện, đúng – sai thường được đặt lên trên hết.

Khi trẻ khóc vì làm mất một cục tẩy, ta cho rằng đó là chuyện không đáng. Khi trẻ sợ bóng tối và không dám ở một mình, ta cho rằng đó là yếu đuối. Chúng ta dùng lý trí của người lớn để phán xét cảm xúc của trẻ, và kết quả là: trẻ cảm thấy mình bị phủ nhận.

Vì thế, để tiếng nói của mình được lắng nghe, chúng buộc phải tăng âm lượng, dùng những cách cực đoan hơn — tức là những hành vi mà chúng ta gọi là “quậy phá” — để được chú ý.

Ngoài ra, sự lo âu của cuộc sống hiện đại cũng khiến chúng ta trở nên dễ bùng nổ. Chúng ta quá muốn mang lại cho con một tương lai hoàn hảo, nhưng lại không đủ kiên nhẫn dành cho hiện tại của chúng.

Giúp trẻ sắp xếp lại cảm xúc

Khi đã hiểu nguyên nhân phía sau những hành vi “khó dạy”, cha mẹ nên thử đối xử với con bằng sự dịu dàng hơn. Một mối quan hệ cha mẹ – con cái tốt đẹp không thể thiếu sự đồng hành kiên nhẫn trong quá trình trưởng thành của trẻ.

Khi đối diện với một đứa trẻ đang “bùng nổ”, đối đầu trực diện chỉ khiến cả hai cùng tổn thương. Muốn tháo gỡ bế tắc, cha mẹ cần bỏ đi tư thế của một “chỉ huy” và học cách trở thành một chuyên gia gỡ bom cảm xúc.

1. Đừng vội dập lửa, hãy làm dịu không khí trước

Cảm xúc của trẻ giống như một nồi nước đang sôi. Lúc ấy nếu bạn giảng đạo lý, chẳng khác nào nhỏ nước lạnh vào chảo dầu nóng.

Cách tốt nhất là ngồi xuống ngang tầm với trẻ. Sự thay đổi về độ cao này truyền đi một thông điệp:
“Tôi không đứng trên để phán xét lỗi lầm của con, tôi đang đứng ngang hàng để hiểu nỗi đau của con.”

Hãy thử nói:
“Con đang rất buồn phải không? Nếu con muốn khóc, mẹ sẽ ở đây với con một lúc.”

Khi trẻ nhận ra rằng mình không cần phải làm ầm lên để được chú ý, sự đối đầu gay gắt thường sẽ dịu xuống.

2. Hãy trở thành “phiên dịch viên cảm xúc”

Trẻ thường “quậy phá” vì cảm xúc trong lòng lớn hơn vốn từ của chúng.

Chúng cảm thấy bị bỏ rơi nhưng lại nói: “Con ghét mẹ.”
Chúng cảm thấy thất bại nhưng lại ném đồ chơi xuống đất.

Lúc này, cha mẹ cần giúp chúng gọi tên cảm xúc:
“Có phải lúc nãy mẹ cứ nghe điện thoại mà không chơi với con nên con thấy hơi cô đơn không?”

Khi cảm xúc được gọi tên, trẻ không cần dùng hành vi phá hoại để giải tỏa nữa.

3. Thay câu “Vì sao con…” bằng “Mẹ nhận thấy…”

“Vì sao con lúc nào cũng không nghe lời?” là một câu hỏi mang tính phán xét, khiến trẻ lập tức dựng lên lớp phòng thủ.

Hãy thử nói:
“Mẹ nhận thấy dạo này con đi học về có vẻ không vui. Có chuyện gì ở trường làm con phiền lòng không?”

Khi ta chuyển từ đánh giá con người sang quan sát sự việc, bầu không khí căng thẳng sẽ trở thành một cuộc đối thoại hòa bình.

Ngoài ra, cha mẹ cũng cần đặt ra quy tắc rõ ràng cho trẻ từ nhỏ, hướng dẫn và giáo dục một cách phù hợp để trẻ hiểu cách yêu bản thân, yêu gia đình, biết điều gì được làm và điều gì tuyệt đối không nên làm. Điều này hiệu quả và quan trọng hơn nhiều so với việc đợi đến khi trẻ không nghe lời rồi mới quát mắng, đánh phạt hay ép buộc.

Tình yêu là người phiên dịch duy nhất

Tôi từng nghe một câu nói:
“Khi trẻ trở nên khó thương nhất, thường là lúc chúng cần được yêu thương nhất.”

Điều này nghe có vẻ trái với trực giác — khi con đang xé sách, chẳng lẽ còn phải ôm nó sao? Nhưng đúng vậy. Bởi vì đó chính là lúc nội tâm của trẻ đang vỡ vụn và tràn đầy nghi ngờ về bản thân.

“Khó dạy” không phải là vũ khí của trẻ, mà là lớp áo giáp của chúng. Chỉ khi trẻ tin rằng dù mình có tệ đến đâu vẫn được cha mẹ thấu hiểu, chúng mới dám tháo bỏ chiếc mặt nạ ấy và bộc lộ con người thật — mềm yếu nhưng khao khát tiến bộ.

Dù công việc có bận rộn đến đâu, cha mẹ cũng nên dành chút thời gian để trò chuyện chân thành với con, hoặc chơi cùng con một lúc. Có lẽ không lâu sau, đứa trẻ ấy sẽ lại trở về là một đứa bé ngoan ngoãn và hiểu chuyện.

Dù cuộc sống có hối hả đến đâu, mong bạn hãy dành một chút thời gian để lắng lòng mình lại, để nhìn sâu vào mắt con và ôm con vào lòng. Tình yêu thương và sự thấu cảm từ bi chính là phép màu tuyệt vời nhất để nuôi dưỡng một tâm hồn đẹp.