Âm nhạc có thể nuôi dưỡng cảm xúc, thanh lọc tâm hồn và mang lại sự thư thái, dễ chịu cho con người. Nhưng ít ai biết rằng thuở ban đầu, âm nhạc được tạo ra với mục đích chữa bệnh.
Điều này được kiểm chứng khi truy về nguồn gốc của âm nhạc trong văn hoá truyền thống Trung Hoa, khi sử quan Thương Hiệt tạo chữ Hán, thì chữ “Dược” (藥) có nguồn gốc xa xưa bắt đầu từ chữ “Nhạc” (樂 ).
Diễn biến phát triển của chữ “Dược” (藥)
Người Trung Quốc từ lâu đã biết rằng âm nhạc có thể chữa lành bệnh tật. Ban đầu, trọng tâm của từ “Dược” này là âm nhạc. Trong chữ Giáp cốt văn vào thời kỳ đầu, không có sự khác biệt giữa chữ Nhạc (樂 – âm nhạc) và chữ Dược (藥 – thuốc). Chữ “Nhạc” (樂) trong chữ Giáp cốt văn là hình ảnh một loại nhạc cụ dây nguyên thuỷ có dây bằng tơ tằm treo trên miếng gỗ. Chữ “Nhạc” (樂) trong chữ Kim văn là hình ảnh hai sợi dây lụa và một chữ “Mộc” (木), bên trên còn có thêm chữ “Thảo” (艸), càng làm tăng thêm ý tứ hàm nghĩa thảo dược chữa bệnh. Từ đó về sau, chữ “Nhạc” (樂) và “Dược” (藥) được chia thành 2 chữ.
Người xưa dùng ngũ âm để trị ngũ bệnh, nhưng người hiện đại xem từ “Dược” (藥) thì chỉ thấy phần thảo dược trị bệnh, còn hàm nghĩa chân chính là âm nhạc trị bệnh thì dần dần bị lãng quên.
Trong thời cận đại, chữ giản thể của chữ “Dược” (葯) đã mất đi ý nghĩa dùng nhạc để trị bệnh, chỉ dùng từ “Ước” (约 -giao ước) để thay thế, vì vậy đã mất đi nội hàm ban đầu của điển cố lịch sử trân quý này.
Sử quanThương Hiệt đã tạo ra chữ “Nhạc” (樂) dựa trên lịch sử trận chiến giữa Hoàng Đế với Xi Vưu. Năm đó, sau khi Hoàng Đế đánh bại Xi Vưu, binh lính của Xi Vưu đã choáng váng trước tiếng trống trận. Để chữa bệnh cho những binh lính này, Hoàng Đế đã chế tạo ra một vật hình chuông bằng kim loại, ngày nay được gọi là nhạc cụ. Loại nhạc cụ này ở giữa làm bằng đồng và dây đàn ở hai bên, được chơi trên một giá đỡ bằng gỗ. Những binh lính của Xi Vưu đã hồi phục sau khi nghe diễn tấu âm nhạc. Thương Hiệt đã tạo ra chữ Nhạc 樂 dựa trên vật hình chuông bằng kim loại này.
Nguyên lý âm nhạc trị bệnh
“Lã Thị xuân thu – Đại nhạc” có ghi chép rằng: “Âm nhạc có cội nguồn xa xôi. Nó sinh ra từ đo lường, có gốc ở Thái nhất (tức Đạo). Thái nhất sinh ra lưỡng nghi, lưỡng nghi sinh ra âm dương… Nhạc là sự hòa hợp của trời đất, là sự điều hòa của âm dương”.
Có thể thấy, âm nhạc có nguồn gốc từ Thái nhất, do âm dương biến hóa mà ra, nó đối ứng với ngũ hành của trời, ứng với ngũ quý (5 mùa) của đất, ứng với ngũ tạng của con người. Âm nhạc là vận dụng trật tự âm thanh có quy luật bên ngoài để điều hòa sự hài hòa âm dương của cơ thể con người, đạt được cân bằng âm dương, thuận ứng với trạng thái Thiên – Nhân hợp nhất của tự nhiên.
“Hoàng Đế nội kinh – Tố vấn” có viết: “Trời có ngủ âm, người có ngủ tạng”. Người xưa đã thấy được ngũ âm đối ứng với ngũ tạng: Can – Giốc; Tâm – Chủy; Tỳ – Cung; Phế – Thương; Thận – Vũ. Giữa ngũ âm này có ảnh hưởng lẫn nhau, dùng để điều tiết sự thịnh suy của tinh khí ngũ tạng của cơ thể con người.
Ngũ âm: Cung, Thương, Giốc, Chủy, Vũ tức là Do, Re, Mi, Sol, La trong âm nhạc phương Tây.
Cung – ứng với Tỳ – thuộc Thổ – trung hòa, nuôi dưỡng.
Thương – ứng với Phế – thuộc Kim – trong sáng, cương trực.
Giốc – ứng với Can – thuộc Mộc – thanh thoát, sinh trưởng.
Chủy – ứng với Tâm – thuộc Hỏa – sôi nổi, mạnh mẽ.
Vũ – ứng với Thận – thuộc Thủy – sâu lắng, tĩnh lặng.
Trong y học cổ truyền, mỗi tạng phủ đều có một âm thanh riêng, một khí chất riêng, và chịu ảnh hưởng bởi một loại âm nhạc nhất định. Ví dụ:
Cung âm (宮音) làm mạnh Tỳ, điều hòa tiêu hóa, dưỡng trung khí.
Thương âm (商音) dưỡng Phế, thanh lọc khí, ích phổi.
Giốc âm (角音) làm thông Can, giải uất, thư giãn tinh thần.
Chủy âm (徵音) trợ Tâm, làm tâm hỉ, khai thông mạch lạc.
Vũ âm (羽音) bổ Thận, an thần, dưỡng tinh.
Trong quá trình lắng nghe, tình cảm và tâm trạng và ngũ tạng của con người rung động có quy luật với tần số tiết tấu khúc nhạc, do đó có thể đạt được tác dụng điều tiết tinh thần và thông kinh lạc của con người, từ đó có tác dụng chữa bệnh, khỏe người.
Ngoài ra, âm nhạc cũng có thể dùng để hỗ trợ sức khỏe theo mùa:
Xuân – khí Mộc vượng – nên nghe Giốc âm để dưỡng Can.
Hạ – khí Hỏa vượng – nghe Chủy âm để điều hòa Tâm.
Trường hạ (cuối hạ) – khí Thổ vượng – nghe Cung âm để dưỡng Tỳ.
Thu – khí Kim vượng – nghe Thương âm để dưỡng Phế.
Đông – khí Thủy vượng – nghe Vũ âm để dưỡng Thận.
Đây không phải là ngẫu nhiên, mà là sự kết tinh giữa quan sát tự nhiên, y học, và nhạc lý – thể hiện sự đồng cảm giữa thiên thời và nhân thể.
Từ thế kỷ 20, các nhà khoa học đã chính thức nghiên cứu về liệu pháp âm nhạc (music therapy). Trong đó, Oliver Sacks – một bác sĩ thần kinh nổi tiếng – ghi nhận nhiều bệnh nhân Parkinson, Alzheimer có thể cải thiện trí nhớ, vận động và cảm xúc khi nghe nhạc.
Nghiên cứu của American Music Therapy Association cho thấy âm nhạc có thể giảm đau, giảm lo âu, hạ nhịp tim và huyết áp, đặc biệt hiệu quả với bệnh nhân phẫu thuật hoặc stress nặng.
Các thí nghiệm não bộ bằng MRI cho thấy khi nghe nhạc, não giải phóng dopamine (chất tạo cảm giác hạnh phúc), tương tự khi ăn ngon hoặc đạt được phần thưởng—điều này giải thích vì sao âm nhạc có thể “chữa lành” về mặt tinh thần.
Một số nghiên cứu tại Harvard Medical School cũng chỉ ra rằng âm nhạc giúp cải thiện giấc ngủ, giảm trầm cảm và tăng khả năng phục hồi sau bệnh.
Như vậy, âm nhạc xác thực có thể trị bệnh, và hiện nay các nhà nghiên cứu y học cũng đang nghiên cứu trong lĩnh vực này.
Âm nhạc thuần chính có tác dụng quy chính nhân tâm, tu sửa đức hạnh
Khúc cổ cẩm “Dương xuân bạch tuyết” của Sư Khoáng, nhạc sư nổi tiếng thời Xuân Thu, tương truyền đây vốn là khúc nhạc ngũ huyền cầm mà Thiên Đế sai các Tiên Tử diễn tấu, Sư Khoáng sau khi nghe được đã phỏng theo ghi chép lại.
Theo ghi chép của sách nhạc phổ cổ cầm “Thần kỳ mật phổ”, khúc “Dương xuân” là điệu Cung, khúc “Bạch tuyết” là điệu Thương. Âm nhạc điệu Cung thường khá ung dung rộng lớn. Âm nhạc điệu Thương thì trong nhu có cương, sẽ mang theo khí chất vừa trữ tình hòa thuận lại chính trực, cương nghị. Khúc “Dương xuân” lấy ý là khí dương của mùa xuân, vạn vật biết mùa xuân, gió hòa nhè nhẹ, biểu đạt ân trạch vô tư, ban bố khắp nơi của Thượng Thiên đối với vạn vật.
Còn khúc “Bạch tuyết” là lấy ý khí âm của mùa đông tuyết trắng lung linh cành trúc, cao khiết trang nghiêm, biểu đạt đức dày của Đất mang chở vạn vật. Chỉ có người có cùng đức với Trời Đất thì mới có thể diễn tấu được, thế nên người có thể thích ứng hòa tấu khúc nhạc này thì vô cùng ít ỏi.
Trong “Nhạc ký” có ghi chép: “Nhạc là vui vẻ, đàn cầm đàn sắt làm tâm vui vẻ, cảm ứng vật sau đó tác động, thẩm định thưởng thức âm nhạc có thể tu đức. Nhạc dùng để trị sửa cái tâm, bình hòa khí huyết”. Đoạn văn này nói về việc dùng âm nhạc để quy phạm đạo đức con người, nuôi dưỡng tình cảm tiết tháo, đạt được khí huyết điều hòa.
Thế nên các Thánh vương cổ đại sáng chế lễ nghi và âm nhạc hoàn toàn không phải là để thỏa mãn ham muốn của cái miệng, tai, và mắt, mà là tẩy rửa tà ác, bài trừ tạp niệm dơ bẩn trong tâm dân chúng, khơi dậy bản tính lương thiện nguyên sơ tồn tại trong nội tâm con người, từ đó quay trở về với chính Đạo làm người. Vì những dục vọng mới luôn xuất hiện theo sau sự xuất hiện của điều kiện vật chất mới, mà ngoại vật thì không thể nào làm phong phú nội tâm được.
Xưa Khổng Tử nghe nhạc Thiều thì ba tháng không biết đến mùi vị thịt. Âm nhạc trang nhã thuần chính có thể quy chính nhân tâm, khiến con người coi nhẹ dục vọng, tu sửa quy chính đức hạnh của con người.
Trong quá khứ, các bậc trí giả cả phương Đông lẫn phương Tây đều nhận thấy đức âm nhã nhạc có thể nuôi dưỡng tâm hồn, điều hòa ngũ tạng, và an định thân tâm.
Âm nhạc thuần chính trang nhã, nhỏ thì có thể nuôi dưỡng tình cảm tiết tháo con người, nuôi dưỡng chí hướng cao xa, tu thân dưỡng tính, kéo dài tuổi thọ, lớn thì có thể trị sửa quốc gia, giáo hóa dân chúng, quốc thái dân an, ngũ cốc bội thu.
Âm nhạc thấp kém ủy mị phóng túng dục vọng
Thiên “Nhạc thư” trong sách “Sử ký” có ghi chép rằng:
Khi Linh Công đến thăm viếng Tấn Bình Công, lúc nửa đêm, ở thượng du sông Bộc, Linh Công nghe thấy tiếng đàn, liền sai Sư Quyên học khúc nhạc này. Sau khi đến nước Tấn, Sư Quyên đã gảy khúc nhạc này cho Tấn Bình Công nghe. Sư Khoáng ấn tay xuống dây đàn ngăn Sư Quyên và nói: “Đây là âm nhạc vong quốc, không được diễn tấu tiếp nữa. Khúc nhạc này là âm nhạc ủy mị do Sư Diên diễn tấu cho Trụ Vương nghe. Sau khi Võ Vương chinh phạt Trụ Vương, Sư Diên chạy về phía Đông, rồi tự lao mình xuống sông Bộc. Quốc gia nào nghe khúc nhạc này thì sẽ bị suy yếu”.
Tấn Bình Công không những kiên quyết muốn nghe tiếp, mà còn lệnh cho Sư Khoáng chơi khúc nhạc bi thương hơn khúc nhạc này. Sư Khoáng khuyên Tấn Bình Công chớ nghe những khúc nhạc bi thương. Tấn Bình Công khăng khăng muốn nghe.
Sư Khoáng tấu khúc nhạc bi thương lượt thứ nhất, có 16 con thiên nga đen tụ tập trước cửa sảnh, tấu lượt thứ hai, thiên nga đen vươn cổ hót và xòe cánh múa. Tấn Bình Công cảm thấy rất thú vị, nên còn muốn nghe khúc nhạc bi thương hơn nữa, lệnh cho Sư Khoáng lại tấu nhạc nữa. Sư Khoáng lại khuyên Tấn Bình Công chớ nghe loại nhạc đó, nhưng Tấn Bình cho rằng ông tuổi tác đã cao rồi, nghe những khúc nhạc ông yêu thích cũng không sao. Sư Khoáng đành diễn tấu bản nhạc bi thương hơn nữa. Lúc này mây đen từ chân trời phía Tây Bắc nổi lên, gió lớn kèm mưa to đổ xuống. Gió lớn thổi bay hết ngói trên mái nhà, tân khách xung quanh đều chạy trốn lánh nạn. Tấn Bình Công cảm thấy vô cùng kinh sợ, bò vào trong nhà. Sau đó, nước Tấn xảy ra hạn hán nặng, ba năm cỏ cũng không mọc được.
Âm nhạc có thể chữa lành, có thể khơi dậy lòng thiện, nhưng cũng có thể khuấy động dục vọng, làm rối loạn thân tâm.
Điều đáng buồn là rất nhiều nhạc phẩm ngày nay đã trở nên khác biệt với âm nhạc thuần chính vốn có với những thanh âm chát chúa, xập xình. Đặc biệt là những loại âm nhạc dễ dàng khơi gợi, kích thích ma tính, dục vọng của con người, khiến người ta nghe xong rất hưng phấn, nhưng thực chất lại rất có hại cho cơ thể, càng không thể nói đến tác dụng chữa bệnh. Loại nhạc này khiến lòng người bất an, nóng nảy, thậm chí còn làm tổn hại đến sức khỏe thân thể.
Chỉ có âm nhạc thuần chính mới có thể khiến con người đạt được đề cao về cảnh giới tinh thần cũng như trau dồi, nâng cao đạo đức. Chính những giai điệu ấy mới thực sự làm cho mọi người thực sự khỏe mạnh và hạnh phúc.
Khôi phục đức âm nhã nhạc không chỉ là trở về với âm thanh cổ xưa, mà là hồi phục lại một nền văn hóa mà ở đó, từng giai điệu đều là dòng chảy của thiên lý, từng âm thanh đều là tiếng vọng của tâm linh. Một khúc nhạc hợp thiên lý không những làm khỏe tạng phủ, mà còn giúp con người nhớ lại bản tính thiện lương, giữ tâm an hòa giữa thế gian động loạn.
Tường Vy (Theo Nguyện Ước, Minh Huệ, Chánh Kiến)
VIDEO CHỌN LỌC:
XEM THÊM:
Âm nhạc xuất từ tâm – tâm chính thì nhạc chính, tâm lệch thì nhạc tà
Tân Thế Kỷ *Truyền Thống – Nhân Văn – Trung Thực*
