Năm 1968, 7 năm sau khi trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ, nhà du hành Liên Xô Yuri Gagarin bất ngờ thiệt mạng trong một vụ tai nạn khi ông đang thực hiện chuyến bay huấn luyện thường lệ. Nhưng nguyên nhân dẫn tới cái chết của ông vẫn là một bí ẩn cho đến tận hôm nay.
Ngày 12/4/1961, một phi công của Không quân Liên Xô tên là Yuri Gagarin đã đi vào lịch sử khi ông trở thành người đầu tiên trên thế giới bay quanh Trái đất trên phi thuyền Vostok 1.
Từ thời điểm đó, Gagarin là gương mặt đại diện cho sự thành công của ngành công nghiệp vũ trụ Liên Xô; hình ảnh nụ cười chiến thắng của ông được phát sóng trên toàn thế giới.
6 năm sau chiến tích lẫy lừng, ngày 24/3/1967, ngành hàng không Liên Xô chứng kiến một trong những thảm kịch kinh hoàng bậc nhất trong lịch sử.
Tàu vũ trụ Soyuz-1 khi ấy, trong một lần thực hiện sứ mệnh kết nối 2 tàu vũ trụ trong quỹ đạo Trái Đất đã thất bại ngay ở lần phóng đầu tiên, khiến phi hành gia Vladimir Komarov – bạn thân của Yuri Gagarin bị tử nạn.
Quá đau buồn trước sự mất mát, Yuri Gagarin tìm đến rượu. Ông rời xa buồng ghế lái, đắm chìm trong sự đau khổ suốt hơn 1 năm, nhưng vẫn không thể quên được khát khao trải cánh trên bầu trời rộng lớn.
Ngày 27/3/1968, tức hơn một năm sau cái chết của người bạn thân, Yuri Gagarin trở lại đường bay với phi công Vladimir Seregin trên chiếc tiêm kích phản lực thế hệ thứ nhất MiG-15.
Vài phút sau khi cất cánh từ căn cứ không quân Chkalovsky ở gần Moscow, Gagarin bất ngờ đưa thông báo cho kiểm soát mặt đất là họ sẽ quay về căn cứ.
Tuy nhiên chỉ một thời gian ngắn sau đó, người ta đã mất toàn bộ liên lạc với chiếc phi cơ của Gagarin. Sau khi máy bay biến mất khỏi màn hình radar, nhà chức trách đã cử một đội tìm kiếm gồm máy bay cánh cứng và máy bay trực thăng.
Bốn tiếng sau đó, xác của chiếc máy bay gặp nạn đã được tìm thấy gần thành phố Kirzhach, cách thủ đô Moscow 133km.
Nơi máy bay rơi là một đống hỗn độn và thi thể của 2 phi công đã bị hủy hoại hoàn toàn. 7 năm sau sứ mệnh lịch sử, Yuri Gagarin vĩnh biệt thế giới khi ông vẫn còn quá trẻ ở tuổi 34.
Nguyên nhân chính thức của vụ tai nạn chưa bao giờ được công bố. Các nhà điều tra chỉ kết luận rằng vụ tai nạn xảy ra do “phi công thực hiện một thao tác đột ngột để tránh một khinh khí cầu hoặc đám mây”. Kết luận này được cho là không rõ ràng. Các tài liệu liên quan đến vụ tai nạn đều có chữ “tối mật” trên bìa. Do đó cái chết của Gagarin được coi là một bí ẩn trong suốt mấy chục năm qua.
Bí ẩn cái chết chưa có câu trả lời
Một người bạn của Gagarin là Alexei Leonov, người đầu tiên thực hiện một chuyến đi bộ ngoài không gian (spacewalk), sau này đã tiết lộ với kênh truyền hình Russia Today những gì thực sự xảy ra với phi hành gia anh hùng của Liên Xô.
Leonov là một thành viên của một Hội đồng nhà nước của Liên Xô được thành lập ngay sau khi Gagarin thiệt mạng, có nhiệm vụ điều tra thêm về vụ việc.
Ông đã đấu tranh trong 20 năm để được phép tiết lộ chi tiết của ngày thảm kịch năm 1968.
Vào ngày 27/3/1968, Gagarin đang lái một chiếc máy bay chiến đấu MiG-15 với huấn luyện viên Seryogin trên một chuyến bay huấn luyện. Cùng thời điểm, một chiếc Su-15 cũng đang bay thử nghiệm, mặc dù nó đã được lên kế hoạch phải bay cao hơn nhiều so với chiếc MiG của Gagarin. Trong khi đó, Leonov đang thực hiện buổi huấn luyện nhảy dù. Trời thì mưa, và có nhiều đám mây thấp khiến tầm nhìn hạn chế.
Trong lúc Leonov đang chờ đợi lệnh chính thức hủy buổi huấn luyện nhảy dù của mình, anh nghe thấy hai tiếng nổ rất lớn. Đầu tiên là tiếng nổ của một chiếc máy bay vượt tường âm thanh (khi vận tốc máy bay vượt qua ngưỡng 1.236 km/h, một tiếng nổ chói tai sẽ vang lên, kèm theo là một làn khói bao quanh máy bay); tiếp đến là âm thanh của một vụ tai nạn. Chúng cách nhau vài giây, rồi nối tiếp là sự im lặng. Leonov biết có gì đó không ổn.
Khi một nhóm các nhà điều tra tìm đến hiện trường tai nạn, họ tìm thấy thi thể của Seryogin nhưng không có dấu hiệu của Gagarin. Thi thể của phi hành gia nổi tiếng được tìm thấy vào ngày hôm sau.
Leonov và Gherman Titov, một đồng nghiệp khác của Gagarin, người thực hiện chuyến bay vào vũ trụ thứ hai trong lịch sử, đều tham gia ủy ban điều tra vụ tai nạn.
Leonov đã nói chuyện với những nhân chứng chứng kiến cảnh chiếc Su-15 văng ra khỏi đám mây với phần đuôi bốc khói và cháy, một dấu hiệu rõ ràng cho thấy thùng chất đốt phụ của nó đang hoạt động. Các nhân chứng đều cho biết, chiếc Su-15 bay quá thấp, thấp hơn nhiều so với độ cao bay theo dự định của nó là gần 33.000 feet, và ở vị trí gần hơn với độ cao 2.000f nơi máy bay của Gagarin đang bay.
Tuy nhiên bản báo cáo chính thức lại chưa bao giờ đề cập đến chiếc Su-15. Thay vào đó, báo cáo đổ lỗi vụ tai nạn cho sự cố khi huấn luyện phi công rằng Gagarin và Seryogin có khả năng đã đánh chệch hướng máy bay để tránh va đập vào một con chim, khiến máy bay của họ hạ độ cao nhanh và lao xuống không thể cứu vãn.
“Đối với một người bình thường thì nguyên nhân đó nghe có vẻ ổn – nhưng với những người chuyên nghiệp thì không phải như vậy”, Leonov nói với tờ Russiatoday.
Ông cũng cho biết ông luôn muốn sự thật được tiết lộ, ít nhất là với gia đình những người liên quan.
Leonov cho biết khi xem báo cáo về vụ việc ông thấy có nhiều điểm không nhất quán. Điểm không nhất quán lớn nhất là bản báo cáo trong đó có tên Leonov trong danh sách điều tra, các dữ liệu bị đưa vào khá lộn xộn.
Ông phân tích rằng theo báo cáo thì những tiếng ồn vang lên cách nhau từ 15 tới 20 giây nhưng cá nhân ông thì nghe thấy chúng chỉ cách nhau vài giây.
Báo cáo cho rằng 2 máy bay cách nhau ít nhất 45km. Nhưng các nhà điều tra đã tái hiện lại vụ tai nạn bằng cách sử dụng các mô hình trên máy tính và phát hiện ra nguyên nhân chính xác khiến máy bay của Gagarin rơi theo hình vòng xoáy với tốc độ chết người như vậy.
Mô hình trong máy tính vẽ ra hành trình bay sao cho khoảng thời gian từ khi có âm thanh vang lên và khi vụ nổ diễn ra là 55 giây.
Theo các chuyên gia, một chiếc máy bay sẽ rơi theo vòng xoáy sâu khi bị một chiếc máy bay to hơn và nặng hơn bay qua ở khoảng cách gần, tạo dòng khí làm lật nhào chiếc máy bay nhỏ hơn.
Leonov cho hay đây chính là điều đã xảy ra với máy bay của Gagarin. Ông cho rằng hành trình bay theo mô hình trên máy tính là sự lí giải hợp lí nhất và phù hợp với những dữ liệu mà các điều tra viên đã thu thập được.
Theo ông, có thể lí do khiến vụ tai nạn bị che đậy là các quan chức Nga muốn “giấu đi sự thật là họ đã mắc một sai lầm quá lớn ở ngay gần Mátxcơva”.
Mặc dù đã có bằng chứng chắc chắn về người phi công lái chiếc SU-15 đã khiến chiếc máy bay của Gagarin bị rơi, nhưng tên của người phi công này không được công bố.
Leonov cho hay để được phép công bố nguyên nhân cái chết của Gagarin, ông không được phép nêu tên của người phi công này. Chỉ biết người phi công đó hiện đang ở độ tuổi 90 và đang rất yếu.
Leonov cho biết ông được thông báo rằng việc đưa người phi công này ra ánh sáng sẽ “không giải quyết được vấn đề gì”.
Tuy nhiên Boris Volynov phi công vũ trụ Liên Xô, hai lần Anh hùng Liên Xô, phi hành gia còn sống cuối cùng từ đội du hành vũ trụ thứ nhất, người đã thực hiện hai chuyến bay vào không gian, cho rằng giả thiết của Lenov không hợp lý:
“Một lần truyền hình trung ương mời tôi, Alexei Leonov, Viktor Gorbatko, phi công thử nghiệm Stepan Mikoyan – người cũng rằng toàn bộ giả thiết này là nhảm nhí. Leonov nói rằng ông ấy không nêu họ tên của viên phi công thử nghiệm có lỗi, người lúc ấy đã 90 tuổi, để tránh làm hỏng cuộc đời của người đó. Mà Mikoyan thì biết toàn bộ các phi công thử nghiệm.
Chỉ có một người 90 tuổi nhưng người ấy không thể bay qua gần Gagarin ở chế độ siêu thanh, vì ông ấy chuyên thử nghiệm máy bay vận tải. Mikoyan thậm chí còn thực hiện cuộc thử nghiệm: anh ấy lấy chiếc máy bay MiG-15UTI, rồi theo yêu cầu bố trí hai phi công thử nghiệm, bay cùng độ cao và với cùng vận tốc khi máy bay hiện đại siêu thanh bay bên cạnh họ với các hướng khác nhau, phía dưới, phía trên, ở những góc độ khác nhau. Chiếc MiG-15UTI vụt lên rồi lao xuống, nhưng không xảy ra tình huống khẩn cấp nào cả. Đó là góc độ quan điểm của một phi công thử nghiệm chuyên nghiệp.”
Những giả thiết khác về cái chết của Gagarin
Cái chết đầy uẩn khúc của một phi công lão luyện đã khiến dư luận đặt ra hàng loạt giả thuyết khác nhau.
Vitaly Zholobov, một nhà du hành vũ trụ Liên Xô cho rằng người phi công lái chiếc MiG-15 đã bị một cơn đau tim, khiến ông bất tỉnh, và gây ra hậu quả nặng nề.
Trong khi đó, Igor Kuznetsov – một phi công tham gia điều tra về cái chết của Gagarin, tin rằng áp suất trong buồng lái bất ngờ giảm làm cả 2 phi công cùng thiệt mạng. Một số người tin rằng khi ở độ cao 4.000m, hai phi công bắt đầu bị giảm áp suất và mất độ cao, sau đó họ ngất lịm đi và mất kiểm soát đối với máy bay.
Valentin Kozyrev, một kỹ sư về phản lực thì quả quyết rằng động cơ của chiếc phản lực MiG-15 bị hỏng khiến máy bay lao cắm đầu xuống. Các phi công đã bị choáng bởi sự thay đổi của áp suất, và không thể ngăn cản vụ tai nạn.
Alexander Stepanov – một quan chức thuộc cơ quan Tàng thư Tổng thống thì cho rằng lý do khả dĩ nhất cho thảm kịch này là động tác ngoặt gấp máy bay để tránh va chạm với một khí cầu thời tiết, và điều này khiến cho máy bay bị lộn vòng.
Cũng có giả thiết cho rằng cái chết của Gagarin có yếu tố chính trị vì ông quá nổi tiếng nhưng giả thuyết này xem ra không mấy thuyết phục, bởi sau cái chết của Vladimir Komarov, phi hành gia, bạn thân của Gagarin do dù không mở khi chiếc Soyuz 1 trở lại quỹ đạo, nên Gagarin bị cấm bay vì sợ mất tiếp một tài năng hàng không. Chính Gagarin đã đấu tranh để lệnh đó được hủy và được phép bay trở lại cho dù chỉ là chuyến bay huấn luyện.
Trong những năm và thập niên tiếp theo, nhiều tin đồn vẫn xoay quanh cái chết của Gagarin. Gagarin đã say rượu ư? Anh ta có bị phân tâm, chụp ảnh chim từ trên không trong khi lẽ ra phải chú ý đến máy bay của mình không? Các phi công có bị giảm oxy do van điều áp cabin gặp trục trặc? Hay chiếc máy bay đã bị phá hoại? Gagarin là gương mặt poster cho sự thành công của Liên Xô dưới thời nhà lãnh đạo Nikita Khrushchev, nhưng phi hành gia này lại không phải là nhân vật yêu thích của nhà lãnh đạo mới Leonid Brezhnev. Vì thế còn xuất hiện cả thuyết âm mưu là cái chết của Gagarin là vụ giết người mang động cơ chính trị.
Chính phủ Liên Xô đã điều tra một số giả thuyết. Các giả thuyết Gagarin bị say, rằng ông và Seryogin bị phân tâm khi chụp ảnh từ các cửa sổ buồng lái, và giả thuyết phá hoại đã bị loại trừ. KGB không tìm thấy bằng chứng cho thấy phi hành đoàn trên mặt đất đã cung cấp cho các phi công dữ liệu thời tiết xấu. Các giả thuyết bị loại bỏ khiến cho cái chết của Gagarin vẫn là một bí ẩn trong suốt 46 năm.
Thế nhưng trong mọi lập luận, người ta không thể lý giải được một chi tiết rằng tại sao bộ đàm trên chiếc MiG-15 lại tắt. Càng khó hiểu hơn khi tại sao nó lại đến vào đúng 1 năm sau khi ngành hàng không Liên Xô chứng kiến vụ tai nạn thảm khốc của tàu Soyuz 1. Liệu mọi thứ có quá trùng hợp?
Đến nay, sau hơn 5 thập niên của tiến bộ khoa học và kĩ thuật, người ta vẫn chưa thể làm sáng tỏ cái chết của Yuri Gagarin và người đồng hành. Vụ tai nạn vẫn còn chứa nhiều uẩn khúc mà công chúng mãi không tỏ tường.
Dẫu vậy, Yuri Gagarin vẫn mãi là cái tên đáng nhớ của lịch sử ngành hàng không, vũ trụ nói chung, và được coi là hiện thân cho sức mạnh quốc gia, là niềm tự hào dân tộc của Liên Xô cũ nói riêng.
Tổng hợp
