Khoảng từ năm 2300 đến 1500 trước Công nguyên, trên đảo Crete từng tồn tại một nền văn minh rực rỡ mang tên Minoan. Đặc biệt trong hai thế kỷ cuối, họ đạt đến đỉnh cao quyền lực, trở thành bá chủ vùng biển Aegea, với ảnh hưởng lan rộng tới Athens và đóng vai trò kết nối giao thương giữa ba châu lục Á – Âu – Phi.
Nhờ vị trí địa lý đặc biệt thuận lợi, người Minoan phát triển mạnh ngành hàng hải, xây dựng nên một hạm đội hùng mạnh – thường được xem là lực lượng hải quân đầu tiên trong lịch sử nhân loại. Với sức mạnh này, họ kiểm soát các tuyến thương mại quan trọng, giao thương với Ai Cập, Babylon, Syria và Tiểu Á. Trên biển, họ gần như không có đối thủ; các quốc đảo lần lượt quy phục, nhiều nơi phải xưng thần, ngay cả Athens cũng buộc phải tiến cống.
Crete vì thế được coi là một trong những cái nôi sớm nhất của văn minh châu Âu. Nhưng sau khoảng năm 1500 TCN, toàn bộ các thành phố trên đảo gần như bị huỷ diệt trong một thời gian rất ngắn. Một nền văn minh từng huy hoàng bậc nhất bỗng chốc biến mất, để lại phía sau một khoảng trống đầy bí ẩn.
Năm 1967, các nhà khảo cổ phát hiện một thành phố cổ bị chôn vùi dưới lớp tro núi lửa dày tới khoảng 60 mét trên đảo Santorini, cách Crete khoảng 130 km. Nghiên cứu cho thấy vào khoảng năm 1500 TCN, nơi đây đã xảy ra một vụ phun trào dữ dội bậc nhất lịch sử. Tro bụi bao phủ khu vực rộng khoảng 62,5 km², vùi lấp các thành phố gần như ngay lập tức. Ảnh hưởng lan rộng khắp vùng Địa Trung Hải, đến mức bầu trời Ai Cập chìm trong bóng tối suốt ba ngày.
Không chỉ dừng lại ở đó, những cột sóng thần cao tới khoảng 50 mét đã cuộn trào xuống phương Nam, phá huỷ hàng loạt thành phố và làng mạc trên đảo Crete, cuốn theo cả nền văn minh Minoan vào quên lãng.
Nhìn bề ngoài, đây là một thảm họa tự nhiên hiếm gặp. Nhưng điều khiến người ta suy nghĩ là: vì sao tai họa lại xảy ra đúng vào thời điểm họ đạt đến đỉnh cao phồn vinh? Câu trả lời dần lộ ra qua những phát hiện khảo cổ sau này.
Năm 1980, một nhà khảo cổ học người Anh đã khai quật được một tàn tích cung điện tại Knossos, đảo Crete. Cung điện rộng khoảng hai héc-ta, có vài trăm căn phòng, tất cả đều được nối với nhau bởi những hành lang uốn lượn, kết cấu phức tạp hiếm thấy. Trong mê cung, người ta còn phát hiện biểu tượng đôi rìu, các học giả cùng nhận định rằng, đây chính là cung điện đôi rìu của vương quốc Minoan (trong thần thoại Hy Lạp từng nhắc đến biểu tượng hai lưỡi rìu là đặc trưng quan trọng của cung điện trên đảo Crete). Trên tường cung điện có những bức bích họa rực rỡ sống động như thật, trong kho còn tích trữ lượng lớn thực phẩm, dầu oliu, rượu, cho đến cả chiến xa và binh khí. Trong một căn phòng nhỏ được bọc kín bằng chì có chứa rất nhiều bảo thạch, vàng và ấn tín của quốc vương. Một lượng lớn đồ gốm được trang trí tinh mỹ cùng những dụng cụ kim loại được gia công tinh xảo, cho thấy tài hoa phi phàm của người dân đảo Crete.
Thứ có giá trị nhất là hàng vạn tấm đất sét khắc chữ, trong đó có một tấm rất đáng chú ý có viết rằng: “Thành Athens tiến cống bảy người phụ nữ, cùng một đồng nam và một đồng nữ”.
Điều đáng ngạc nhiên là các nhà khảo cổ học đúng là đã khai quật được hơn 200 mảnh vụn xương người trong một căn nhà trên đảo Crete, gồm 8-11 thanh thiếu niên với độ tuổi từ 10-15, trên hài cốt vẫn còn vết dao chém. Trong thần thoại Hy Lạp cũng có những ghi chép tương tự. Truyện kể rằng, vua Minoan vì để trả thù việc con trai bị Aegeus – quốc vương Athens hại chết, đã dùng vũ lực cưỡng ép người Athens buộc phải tiến cống 14 thiếu niên và thiếu nữ hàng năm, để làm tế phẩm cho quái thú đầu người mình bò Minotaur. Cuối cùng, con trai vua Aegeus đã giết chết quái thú Minotaur bằng thanh kiếm quỷ.
Sau này, các nhà khảo cổ đã khai quật được một ngôi miếu thần, phát hiện được chứng cứ người dân đảo Crete dùng người sống để cúng tế! Tại hiện trường có đặt rất nhiều bình gốm chứa vật tế, trên đài tế lễ có đặt bộ hài cốt của một thanh niên cao chừng 1,65 mét, bên cạnh đài tế có một vật hình cái chậu dùng để hứng máu, bên cạnh còn phát hiện một con dao nhọn bằng đồng dùng để sát tế. Còn bộ xương bên cạnh đang ngửa mặt lên trời, ngón tay đeo nhẫn bạc, hai tay che kín mặt, có lẽ là của vị tư tế và người phụ tá. Có rất nhiều bộ hài cốt hỗn loạn nằm cách xa đài tế, theo suy đoán thì đó có thể là các viên quan và những người tùy tùng của tư tế tham gia nghi thức tế lễ, do không kịp chạy thoát khỏi tế đường nên bị đè chết.
Dựa vào tình huống hiện trường, các nhà khảo cổ học suy đoán rằng: Khi người dân đảo Crete đang tiến hành nghi lễ tế sống nhằm cầu xin trời cao đẩy lùi thiên tai địa chấn, thì lại dẫn đến núi sập đất rung, đại nạn ập đến, mái nhà sập xuống chôn vùi toàn bộ tế đài cùng toàn bộ những người có mặt!
Những gì được phát hiện đã phơi bày một nghịch lý: bên ngoài là sự phồn hoa tột bậc, nhưng bên trong lại tồn tại những lệch lạc nghiêm trọng về đạo đức. Khi việc tước đoạt sinh mạng con người có thể được chấp nhận, thậm chí được hợp thức hóa bởi quyền lực và tín ngưỡng, thì ranh giới giữa đúng và sai đã bị xóa nhòa.
Có lẽ câu hỏi cần đặt ra là: một nền văn minh như vậy, liệu đã đi đến mức độ suy thoái đạo đức đến đâu?
Khi thiên tai xảy ra, thay vì tìm cách bảo vệ dân chúng, giảm bớt khổ đau, những người đứng đầu lại lựa chọn dùng sinh mạng con người để cầu xin sự che chở. Khi cả vua chúa và tầng lớp quyền lực đều tham gia vào những hành vi ấy, thì sự suy vong có lẽ không còn là điều bất ngờ.
Nếu nhìn từ góc độ sâu xa hơn, những gì xảy ra với Minoan dường như không chỉ là ngẫu nhiên. Khi con người đi ngược lại những nguyên tắc căn bản của lương thiện và tôn trọng sự sống, thì hậu quả có thể không đến ngay, nhưng sẽ tích tụ theo thời gian.
Và khi đã vượt qua một giới hạn nhất định, nó có thể bùng phát thành những biến cố mà con người không thể kiểm soát — giống như thảm họa đã xóa sổ toàn bộ nền văn minh này.
Nhìn lại những tàn tích còn sót lại, điều khiến người ta suy ngẫm không chỉ là sự biến mất của một đế chế từng huy hoàng, mà còn là quy luật ẩn sau đó. Một nền văn minh muốn tồn tại lâu dài không thể chỉ dựa vào sức mạnh hay sự giàu có, mà cần dựa trên nền tảng đạo đức, sự lương thiện và chính trực.
Bởi vì có những quy luật tuy vô hình, nhưng luôn hiện hữu — và không một nền văn minh nào có thể đứng ngoài.
Theo Chánh Kiến
BÀI CHỌN LỌC:
