Nếu xét kỹ nguyên văn, Khổng Tử không hề tán đồng ngay việc Quý Văn Tử “tam tư”, mà ngược lại còn dạy rằng: “Suy nghĩ hai lần là đủ rồi”.
Trong cuốn Luận Ngữ có ghi lại một lời dạy nổi tiếng:
Quý Văn Tử tam tư nhi hậu hành. Tử văn chi, viết: “Tái, tư khả hỹ.” – Luận Ngữ, Công Dã Tràng
Thành ngữ “Tam tư nhi hậu hành” (Suy nghĩ ba lần rồi mới hành động) khởi nguồn từ đây. Tuy nhiên, nếu xét kỹ nguyên văn, sẽ thấy một điểm rất đỗi thú vị: Khổng Tử không hề tán đồng ngay việc Quý Văn Tử “tam tư”, mà ngược lại còn dạy rằng: “Suy nghĩ hai lần là đủ rồi”.
Vậy câu hỏi đặt ra là: Phải chăng Khổng Tử phản đối việc “tam tư nhi hậu hành”?
Trước hết hãy nói về Quý Văn Tử (tức Quý Tôn Hành Phủ), đại phu nước Lỗ, người phò tá ba đời quân vương là Lỗ Tuyên Công, Thành Công và Tương Công, nắm quyền chính hơn ba mươi năm. Ông nổi danh là bậc cẩn trọng, trước khi làm việc gì đều cân nhắc thiệt hơn kỹ càng.
Cũng chính vì lẽ đó, lời dạy này của Khổng Tử không phải là đặt ra một nguyên tắc phổ quát, mà là nhắm vào căn cơ của riêng Quý Văn Tử mà nói.
Khổng Tử vốn chủ trương “nhân tài thi giáo” (dạy người tùy theo căn cơ). Điểm này trong Luận Ngữ có ví dụ vô cùng minh xác:
Tử Lộ hỏi: “Nghe thấy điều thiện thì thực hành ngay chăng?” Khổng Tử đáp: “Có cha anh đang còn đó, sao có thể nghe thấy là làm ngay?”
Nhiễm Hữu hỏi: “Nghe thấy điều thiện thì thực hành ngay chăng?” Khổng Tử đáp: “Nghe thấy rồi thì làm ngay.”
Công Tây Hoa thưa: “Thầy trả lời Tử Lộ và Nhiễm Hữu khác nhau, con thấy khó hiểu, xin được hỏi.”
Khổng Tử nói: “Nhiễm Hữu nhút nhát, nên ta khích lệ nó tiến tới; Tử Lộ hiếu thắng, nên ta kìm hãm nó lại.” – Luận Ngữ, Tiên Tiến
Cùng một câu hỏi, Khổng Tử đưa ra hai đáp án khác biệt. Bởi lẽ: Nhiễm Hữu thiếu quyết đoán, cần phải thúc đẩy; Tử Lộ quá mạnh mẽ, cần phải tiết chế.
Trở lại trường hợp Quý Văn Tử, vấn đề của ông không nằm ở chỗ không muốn suy xét, mà ở chỗ suy xét quá nhiều, quá mức cẩn trọng. Vì vậy, Khổng Tử mới nói: “Hai lần là được rồi”.
Điều Khổng Tử phủ định không phải là bản thân việc suy xét, mà là suy xét thái quá, bởi “thái quá cũng như bất cập” (Luận Ngữ, Tiên Tiến).
Vậy Nho gia chủ trương thế nào về chữ “Tư”?
Trong Trung Dung có một luận giải hoàn chỉnh và cụ thể về “Tư”:
Bác học chi, thẩm vấn chi, thận tư chi, minh biện chi, đốc hành chi. (Học rộng, hỏi kỹ, suy nghĩ cẩn thận, phân biệt rõ ràng, thực hành tận tâm). Nghĩ chưa thấu đáo thì không buông bỏ; làm chưa chuẩn mực thì không xuề xòa. Dựa vào công phu tu dưỡng của tâm trí, chứ không phải dựa vào sự rối rắm của tình cảm.
Tất nhiên, Nho gia cũng thừa nhận không phải việc nào cũng cần lặp đi lặp lại suy tính. Mạnh Tử từng nói:
Nhân chi sở bất học nhi năng giả, kỳ lương năng dã; sở bất lự nhi tri giả, kỳ lương tri dã. (Điều người ta không học mà biết, đó là lương năng; điều không cần suy nghĩ mà biết, đó là lương tri). — Mạnh Tử, Tận Tâm Thượng
Nếu một người giữ được lương tri, lương năng sáng suốt, thì mọi sự quả thực có thể phán đoán ngay, hành động ngay. Nhưng với đại đa số mọi người, năng lực này thường bị tư tâm và tập khí che lấp, nên “tư” (suy ngẫm) vẫn là một quá trình tu dưỡng thiết yếu.
Đến hậu thế, các nhà lý học nhấn mạnh sự cân bằng giữa “nghĩa lý” và “quyết đoán”. Trương Cư Chính thời Minh từng giảng:
“Việc thiên hạ tuy vạn biến, nhưng lý lẽ thì bất biến. Chỉ cần thể nghiệm nơi nghĩa lý, thì suy nghĩ hai lần là đã tinh tường; nếu dùng tư tâm để suy đoán, thì nghĩ mười lần càng thêm mê hoặc.” — Tứ Thư Trực Giải, Trung Dung
Ý nghĩa rất rõ ràng: Xoay quanh đạo lý mà nghĩ, thì hai lần đã chuẩn xác; xoay quanh tư tâm mà tính toán, thì nghĩ trăm lần vẫn hồ đồ.
Cổ nhân cũng cảnh tỉnh mặt trái của việc “tam tư”. Học giả Hoạn Mậu Dung thời Thanh đánh giá về Quý Văn Tử:
“Cả đời ông tính toán họa phúc lợi hại quá rõ ràng, đó chính là cái bệnh của ‘tam tư’. Hậu quả của nó là vì lợi hại mà dẫn tới tư lợi cá nhân.” — Luận Ngữ Kê
Ông chỉ ra thêm:
“Bậc sĩ quân tử, khi lâm sự tất phải có khí thế trăm lần gãy không chùn bước mới có thể thành tựu. Cổ kim đến nay, vì một niệm sai lầm mà ôm hận suốt đời rất nhiều.” — Luận Ngữ Kê
Lời cảnh tỉnh ấy nhắc nhở rằng: Điều quyết định thành bại chính là định lực của bản thân. Nếu “tư” mà chệch khỏi nghĩa lý, hoặc sa vào ngõ cụt của tư tâm, thì suy nghĩ lại trở thành tai hại.
Học giả cận đại Mao Tử Thủy thì cho rằng: Hành sự tùy theo việc mà ứng biến, không có quy chuẩn thống nhất là phải “mấy lần rồi mới hành”. Có việc nghĩ một lần là quyết định; có việc nghĩ trăm lần mới thông. Khổng Tử đương nhiên thấu tỏ đạo lý này.
Suy cho cùng, Khổng Tử chưa từng phủ nhận việc “suy nghĩ”. Điều Ngài phủ định chính là trạng thái bị sự suy nghĩ giam cầm, quá mức cẩn trọng mà đánh mất đi khả năng quyết đoán và hành động.
Theo Shushen (Secretchina)
BÀI CHỌN LỌC:
Thiên cổ kỳ thư được dịch ra 46 ngôn ngữ, có mặt trên 160 quốc gia và vùng lãnh thổ
Cậu bé vượt qua tự kỷ nhờ kết duyên cùng Phật pháp
XEM THÊM:
Bí quyết hưng gia vượng tộc: Đức của chồng ở đôi tay, đức của vợ ở việc tu khẩu
Thiện lương với người khác cũng chính là thiện đãi chính mình
Núi không vì cao mà nổi tiếng, sông không vì sâu mà linh thiêng
Tân Thế Kỷ *Truyền Thống – Nhân Văn – Trung Thực*
