Từ những mô-đun nhỏ trong phòng thí nghiệm, robot đang dần bước qua một ranh giới chưa từng có: không chỉ hoạt động, mà còn có thể tự lắp ráp, tự duy trì và bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu đầu tiên của “tự nhân bản”.
Khi máy móc không còn hoàn toàn phụ thuộc vào con người để tồn tại và phát triển, câu hỏi được đặt ra không còn là công nghệ sẽ đi xa đến đâu, mà là: chúng ta đã thực sự sẵn sàng cho bước tiến này hay chưa?
Những cỗ máy biết ăn và “lớn lên”
Các nhà khoa học tại Đại học Columbia đã phát triển những robot có khả năng “phát triển”, “tự chữa lành” và tự cải thiện bằng cách tích hợp vật liệu từ môi trường hoặc từ các robot khác.
Theo một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Science Advances, quy trình này – được gọi là “Chuyển hóa Robot” – cho phép máy móc hấp thụ và tái sử dụng các bộ phận từ môi trường xung quanh hoặc từ chính những robot khác.
“Sự tự chủ thực sự có nghĩa là robot không chỉ phải tự suy nghĩ mà còn phải tự duy trì sự sống về mặt vật lý,” Philippe Martin Wyder, tác giả chính và nhà nghiên cứu tại Trường Kỹ thuật Columbia và Đại học Washington giải thích.
Mô hình này được thể hiện qua Truss Link, là một mô-đun robot dạng thanh, được trang bị các đầu nối từ tính linh hoạt có thể mở rộng, thu hẹp và kết nối với các mô-đun khác ở nhiều góc độ khác nhau.
Khi nhiều mô-đun kết hợp, chúng có thể tự lắp ráp thành cấu trúc lớn hơn, hỗ trợ lẫn nhau, thậm chí thay thế các phần bị hỏng. Theo nhóm nghiên cứu, đây có thể là minh chứng đầu tiên cho một hệ thống robot có khả năng phát triển từ các bộ phận rời rạc thành một thực thể ba chiều hoàn chỉnh, đồng thời tự cải thiện mà không cần máy móc hỗ trợ bên ngoài.
Điểm đáng chú ý là quá trình này không dừng ở việc “lắp ráp”. Các mô-đun có thể thay thế lẫn nhau, sửa chữa lẫn nhau và tiếp tục hoạt động ngay cả khi một phần bị hỏng.
Điều này cho thấy robot không còn là những cỗ máy cố định, mà đang tiến gần hơn đến một hệ thống có thể tự duy trì sự tồn tại của mình.
Ý tưởng cốt lõi được đặt ra khá rõ ràng: nếu robot có thể “ăn” – tức là thu thập vật liệu – chúng có thể lớn lên. Và khi có thể lớn lên, chúng cũng có khả năng tiếp tục phát triển, thậm chí tiến tới sinh sản và tiến hóa.
Đây chính là triết lý của Phòng thí nghiệm Máy móc Sáng tạo, với mục tiêu không tạo ra những cỗ máy cố định, mà là các hệ thống mang đặc tính gần với sinh học: thích nghi, tự chủ và có khả năng phát triển. Một dự án được mô tả ngắn gọn nhưng đầy tham vọng: “một cỗ máy tạo ra một cỗ máy khác, và cỗ máy đó tiếp tục tự nhân lên”.
Những khoảng khắc đầu tiên của “sự sống robot”
Ý tưởng về những cỗ máy có thể tự sao chép đã được đặt ra từ nhiều thập kỷ trước.
Trong các tài liệu khoa học, robot tự nhân bản được hiểu là một hệ thống có khả năng tạo ra bản sao của chính nó bằng cách sử dụng các vật liệu có sẵn trong môi trường xung quanh, thay vì cần con người trực tiếp chế tạo từng bộ phận.
Điều từng chỉ tồn tại trong lý thuyết đang dần xuất hiện dưới dạng thực nghiệm.
Trong phòng thí nghiệm, các mô-đun robot có thể tự tìm đến nhau, kết hợp thành một cấu trúc, sau đó tách ra và hình thành những cấu trúc mới – một dạng “sinh sản sơ khai”.
Ở cấp độ nghiên cứu sâu hơn, các hệ thống robot mô-đun còn có thể tự tổ chức, tự tái cấu trúc và thích nghi với môi trường, từ đó đảm nhận nhiều nhiệm vụ khác nhau.
Khi những khả năng này được đặt cạnh nhau, tự lắp ráp, tự sửa chữa và thích nghi, thì một hướng phát triển dần hiện ra: robot có thể từng bước tiến tới khả năng tự nhân rộng.
Trong bối cảnh đó, một câu hỏi được đặt ra: nếu robot có thể tự nhân bản, sinh sản và tiến hóa, thì ranh giới giữa máy móc và sự sống sẽ dần bị xóa nhòa.
Ở góc nhìn rộng hơn, nhà khoa học Hod Lipson cho rằng nhân loại đang tạo ra một “giống loài mới” nhưng chưa chuẩn bị hạ tầng để quản lý nó. Ông đặt câu hỏi: nếu tạo ra hàng tỷ robot, ai sẽ “chăm sóc” chúng? Điều gì sẽ xảy ra khi chúng hỏng hóc hoặc “chết”?
Nếu những hệ thống này tiếp tục phát triển, vấn đề không còn chỉ nằm ở bản thân robot, mà chuyển sang cách kiểm soát chúng.
Khi trí tuệ không còn bị giới hạn trong dữ liệu
Trong nhiều năm, trí tuệ nhân tạo chủ yếu tồn tại trong không gian số, với vai trò xử lý thông tin, học từ dữ liệu và đưa ra dự đoán.
Tuy nhiên, một giới hạn quan trọng của AI cũng được chỉ ra: dù có thể tiếp cận và phân tích khối lượng dữ liệu khổng lồ về thế giới, AI vẫn chỉ “hiểu” thông qua các mô tả, chứ chưa từng trực tiếp trải nghiệm thực tế. Nói cách khác, AI có thể đọc rất nhiều về thế giới, nhưng bản thân nó chưa từng “sống” trong thế giới đó.
Khi AI được đưa vào robot – những cỗ máy có thể di chuyển, tương tác và tác động lên môi trường – trí tuệ không còn dừng ở nhận thức, mà bắt đầu gắn với hành động trong thế giới thực.
Các hệ thống robot mô-đun hiện nay đã có thể thay đổi hình dạng, tái cấu trúc và thích nghi với nhiều nhiệm vụ khác nhau, mở ra khả năng ứng dụng linh hoạt hơn nhiều so với các robot truyền thống.
Không chỉ dừng lại ở khía cạnh kỹ thuật, nhiều cảnh báo đã bắt đầu xuất hiện từ chính những người trong ngành.
Nhà khoa học Geoffrey Hinton – người được xem là “cha đẻ của ngành AI” – cho biết khả năng công nghệ trí tuệ nhân tạo gây ra hậu quả thảm khốc cho nhân loại có thể lên tới 20% trong vòng 30 năm tới. Ông Geoffrey Hinton nói: “Bạn thấy đấy, trước đây chúng ta chưa bao giờ phải đối phó với những thứ thông minh hơn chính chúng ta.”
Không chỉ riêng Geoffrey Hinton, nhiều nhân vật trong lĩnh vực AI cũng bày tỏ lo ngại tương tự. Giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman cho rằng sự phát triển nhanh chóng của AI có thể dẫn đến những rủi ro khó lường, đặc biệt khi công nghệ này ngày càng mạnh mẽ và khó kiểm soát.
Các phân tích cũng chỉ ra rằng AI không chỉ đặt ra nguy cơ về deepfake, tấn công mạng hay vũ khí tự động, mà còn buộc con người phải đối mặt với việc “định nghĩa lại hoàn toàn về xã hội”, thậm chí có thể khiến con người trở nên lỗi thời trong nhiều lĩnh vực.
Nguy hiểm đang đến gần nhân loại nếu Robot, AI vượt qua sự thông minh của con người
Hiện tại, robot mô-đun vẫn còn nhiều hạn chế, được ghi nhận là “không làm được gì nhiều, đắt đỏ và dễ hỏng”. Tuy nhiên, những bước tiến nhỏ đang dần tích lũy.
Robot không chỉ có khả năng xử lý thông tin mà còn bắt đầu có thể xây dựng và duy trì chính cấu trúc vật lý của mình.
Thực tế, những cảnh báo về rủi ro từ trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng được nhấn mạnh, khi một số nhà khoa học lo ngại công nghệ này có thể vượt ngoài tầm kiểm soát.
Những tác động xã hội của AI cũng ngày càng rõ ràng. Khi các hệ thống ngày càng tinh vi, gần thì thấy rõ nhiều công việc của con người có thể bị thay thế, và chưa có đảm bảo rằng những công việc mới sẽ đủ để bù đắp cho những mất mát này.
Trong một viễn cảnh được nhắc tới, robot trong tương lai không chỉ là công cụ, mà có thể trở thành một dạng “sự sống nhân tạo” phát triển song song với con người.
Hơn một năm trước, tờ New York Post đưa tin, hai nhà khoa học máy tính Eliezer Yudkowsky và Nate Soares, hiện làm việc tại Viện Nghiên cứu trí tuệ máy (Machine Intelligence Research Institute – MIRI) ở Berkeley, Mỹ, đã đưa ra nhận định đầy bi quan trong cuốn sách mới If Anyone Builds It, Everyone Dies: Why Superhuman AI Would Kill Us All.
Ngay từ tựa đề, cuốn sách đã thể hiện quan điểm rằng sự ra đời của một AI siêu trí tuệ có thể dẫn đến thảm họa tuyệt chủng.
Yudkowsky và Soares viết: “Nếu bất kỳ công ty hay tổ chức nào, ở bất cứ nơi đâu trên thế giới, xây dựng một trí tuệ nhân tạo siêu việt bằng những phương pháp gần giống hiện nay, thì mọi người, ở khắp Trái đất, sẽ chết“.
Đây không phải lần đầu tiên Yudkowsky đưa ra cảnh báo như vậy. Trên trang LessWrong.com, nơi ông thường xuyên chia sẻ quan điểm, nhà nghiên cứu này đã nhiều năm nhấn mạnh nguy cơ “tận thế công nghệ” nếu con người không kiểm soát được AI và robot.
Theo các chuyên gia, khi robot mang trí tuệ nhân tạo phát triển đến mức siêu trí tuệ, nó có thể tự học hỏi, tự nâng cấp và đưa ra những quyết định vượt ngoài khả năng dự đoán của con người.
Trong kịch bản bi quan, chúng có thể đi đến kết luận rằng loài người là không cần thiết, thậm chí gây cản trở cho sự vận hành hiệu quả của hệ thống mà nó kiểm soát.
Dù những dự đoán này nghe có vẻ giống kịch bản phim khoa học viễn tưởng, hai tác giả cho rằng nguy cơ là có thật và rất lớn. Họ ước tính khả năng xảy ra một kịch bản tận thế do AI gây ra nằm trong khoảng từ 95% đến 99,5%.
U.H (Theo Columbia Engineering, Designboom, Cafebiz, NYP)
BÀI CHỌN LỌC:
4 cuốn sách làm thay đổi thế giới
5 khảo sát khoa học chứng minh thần tích của khí công tu luyện
XEM THÊM:
AI có thể thay thế và đạt trình độ như con người không? Câu trả lời đến từ hàng ngàn năm trước
‘Cha đẻ’ của AI nâng mức cảnh báo Trí tuệ nhân tạo xóa sổ loài người trong 30 năm tới
Tân Thế Kỷ *Truyền Thống – Nhân Văn – Trung Thực*
