Tết từng là khoảng thời gian đặc biệt trong ký ức nhiều thế hệ – khi trẻ thơ đếm từng ngày để được ăn bánh chưng, mặc áo mới, nhận lì xì, theo chân người lớn ra chợ Tết, ngắm cành đào, cây quất. Đó là những trải nghiệm đầu đời về sự sum vầy, về nhịp điệu chậm rãi và ấm áp của một cái Tết gia đình.
Thế nhưng trong thế giới hiện đại, khi điện thoại thông minh và mạng xã hội trở thành một phần quen thuộc của đời sống, sự náo nức ấy dường như đang nhạt dần.
Thay vì theo ông bà, cha mẹ đi sắm sửa, dọn dẹp nhà cửa, bày mâm ngũ quả hay gói bánh, không ít đứa trẻ ngồi thu mình trên sofa với chiếc điện thoại sáng rực. Không phải đến trường, Tết – lẽ ra là thời gian để trẻ được “sống ngoài màn hình” nhiều hơn – lại trở thành dịp các em gắn với màn hình nhiều hơn bình thường.
Người lớn có thể biết hoặc không biết về những thuật toán tinh vi gây nghiện điện thoại nói chung, mạng xã hội nói riêng đối với trẻ em. Người lớn cũng có thể ý thức được hoặc chưa lường hết các hệ lụy lâu dài của tình trạng này. Nhưng có một thực tế khó phủ nhận: trẻ em ngày nay đang ngày càng rời xa đời sống thực, chìm sâu hơn vào thế giới ảo.
Theo khảo sát năm 2022 của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội (cũ), trẻ em sử dụng mạng xã hội từ 5 – 7 tiếng mỗi ngày. Khảo sát của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) cùng năm cho thấy 82% trẻ em Việt Nam từ 12 – 13 tuổi sử dụng Internet hàng ngày; ở nhóm tuổi 14 – 15, con số này là 93%. Một nghiên cứu của Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh cho biết có khoảng 10 – 12% học sinh lớp 3 đã tiếp xúc với Internet.
Nhìn ra thế giới, tình trạng này không phải cá biệt. Theo khảo sát của Gallup, thanh thiếu niên Mỹ trung bình sử dụng mạng xã hội khoảng 5 giờ mỗi ngày. Đại học Colorado Anschutz cho biết khoảng 95% trẻ em Mỹ từ 10 – 17 tuổi sử dụng mạng xã hội thường xuyên.
Dữ liệu toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy tỷ lệ nghiện mạng xã hội ở thanh thiếu niên đã tăng từ 7% lên 11% chỉ trong vòng 4 năm.
Những con số đáng báo động đó đã làm dấy lên làn sóng lo ngại và dẫn đến hàng loạt vụ kiện nhắm vào các nền tảng mạng xã hội. Tháng 3/2024, bốn trường học tại Canada khởi kiện Snapchat, TikTok và Facebook với cáo buộc gây nghiện, làm gián đoạn việc học tập của học sinh. Trước đó, tháng 10/2023, chính quyền gần 40 bang của Mỹ cũng đệ đơn kiện các nền tảng thuộc tập đoàn Meta, cho rằng các ứng dụng này gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần và thể chất của người trẻ.
Tại Mỹ, dư luận đặc biệt chú ý đến vụ kiện được xem là mang tính lịch sử nhằm vào Meta và YouTube, xoay quanh cáo buộc các thuật toán được thiết kế để gây nghiện cho trẻ em. Các nguyên đơn cho rằng cơ chế cuộn vô tận, thông báo liên tục, gợi ý cá nhân hóa không chỉ là tiện ích công nghệ mà là cấu trúc được tối ưu hóa nhằm giữ người dùng ở lại càng lâu càng tốt – đặc biệt là trẻ vị thành niên. Luật sư Mark Lanier, đại diện phía nguyên đơn, ví YouTube và Instagram như “sòng bạc kỹ thuật số”, nơi mỗi lần cuộn là một đợt dopamine được kích hoạt, dễ dẫn đến nghiện.
Bà Anna Lembke (Đại học Stanford) cũng đưa ra so sánh đáng suy ngẫm: nếu kim tiêm là công cụ đưa heroin vào cơ thể, thì điện thoại thông minh chính là “kim tiêm” thời hiện đại, đưa dopamine kỹ thuật số vào một thế hệ luôn kết nối Internet.
Dù YouTube và các nền tảng mạng xã hội liên tục bác bỏ cáo buộc cố tình thiết kế sản phẩm gây nghiện cho trẻ em, truyền thông đã hé lộ những tài liệu nội bộ từ nhiều năm trước. Một tài liệu chiến lược của Meta cho rằng muốn “thắng lớn” với thanh thiếu niên thì phải thu hút họ từ khi còn rất nhỏ. Một tài liệu khác của YouTube gợi ý nền tảng này có thể đóng vai trò như “bảo mẫu kỹ thuật số” trong lúc phụ huynh bận rộn việc nhà.
Trước những hệ lụy ngày càng rõ rệt của nghiện kỹ thuật số, một số quốc gia đã bắt đầu siết chặt hoặc cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội. Những động thái này phản ánh nhận thức chung rằng không thể phó mặc hoàn toàn cho các tập đoàn công nghệ tự điều chỉnh.
Dù chưa rõ kết quả cuối cùng của các phiên tòa tại Mỹ, trọng tâm của cuộc tranh luận vẫn là trẻ em, là tuổi thơ của các em – chứ không đơn thuần là chuyện thắng thua pháp lý. Và cũng có một sự thật cần nhìn thẳng: điện thoại không tự xuất hiện trong tay trẻ, mà được người lớn đưa cho.
Chính chúng ta – những phụ huynh, người lớn – đã nhiều lần “tặc lưỡi” trao cho con cháu chiếc điện thoại kết nối với thế giới ảo đầy cám dỗ, để các em bớt mè nheo, bớt làm gián đoạn công việc của người lớn trong những ngày bận rộn. Chính chúng ta đã vô tình đưa “kim tiêm” dopamine ấy vào tay trẻ, rồi loay hoay tìm cách rút lại.
Tết lẽ ra là dịp kết nối gia đình sâu sắc nhất trong năm, nhưng lại có nguy cơ trở thành thời điểm của sự chia cắt vô hình, khi mỗi người thu mình trong một chiếc màn hình nhỏ.
Vì vậy, để thực sự kết nối trong những ngày Tết, vai trò của phụ huynh không thể chỉ dừng ở lời nhắc nhở. Người lớn cần chủ động rời khỏi kết nối ảo để tạo ra kết nối thật. Đó là những ngày cùng nhau chuẩn bị Tết, là bữa cơm tất niên đủ đầy tiếng cười, là khoảnh khắc lặng yên ngắm pháo hoa đêm Giao thừa, là lời chúc đầu năm được nói trực tiếp bằng ánh mắt và giọng nói, chứ không qua màn hình.
Tết kết nối không phải là kết nối Internet mạnh hơn, mà là kết nối con người với con người bền chặt hơn. Và trong cuộc đua với các thuật toán lạnh lùng của mạng xã hội, chỉ có “thuật toán tình thân” – được nuôi dưỡng bằng thời gian, sự hiện diện và yêu thương – mới là sợi dây kết nối mạnh mẽ nhất.
Theo Tin tức
BÀI CHỌN LỌC:
Đế chế La Mã suy tàn – Lời cảnh tỉnh cho nhân thế hôm nay
Tội ác kinh khủng nhất trong các khu lừa đảo Campuchia, Thái Lan lên phim, Cổ Thiên Lạc thủ vai chính
XEM THÊM:
Cẩn trọng: Bé 3 tuổi ở Ninh Bình uống nhầm axit trong lúc gia đình dọn nhà đón Tết
Hiểu sao về câu: “Mồng một Tết cha, mồng hai Tết mẹ, mồng ba Tết thầy”?
Tân Thế Kỷ *Truyền Thống – Nhân Văn – Trung Thực*
