Trong cuốn “Từ điển Thành ngữ và Tục ngữ Việt Nam (của Vũ Dung, Vũ Thúy Anh, Vũ Quang Hào nhà xuất bản Văn hóa Hà Nội (1995)” đã giải nghĩa “Thượng bất chính hạ tắc loạn” như sau: “Thượng: trên, hạ: dưới, bất chính: không ngay thẳng, tắc: thì, loạn: lộn xộn) – Người trên mà làm bậy thì cấp dưới không thể nghiêm chỉnh được”.
Thực tế cuộc sống và xã hội đã cho hay: phàm là người trên (người có vai vế là trụ cột) trong một gia đình mà ăn ở không chính trực hoặc phẩm chất đạo đức hư hỏng thì sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến con cháu, đến mọi người trong nhà.
Người trên mà hư hỏng thì lớp dưới coi thường. Khuôn phép gia phong không nghiêm. Luân thường đạo lý mai một… Nhãn tiền cho thấy: Trong một nhà mà ông bà, cha mẹ tắc trách thì khó mà có được con cháu tử tế nên người. Khó mà có được nếp sổng đầm ấm thuận hoà.
Về mối tương quan: Gia đình còn là tế bào của xã hội sự việc tốt xấu tránh sao khỏi ảnh hưởng đến cộng đồng. Hơn nữa, nhân dân ta thường nói “Tề gia mới trị quốc, trong nhà mà còn lộn xộn thì nói chi đến việc đóng góp vào Quốc kế, Dân sinh…
Trong xã hội mà người trên không chính trực, làm bậy thì kỷ cương mất nghiêm, người cấp dưới sẽ khinh nhờn “Bởi trên ở chẳng chính ngôi-cho nên kẻ dưới chúng tôi hỗn hào” (ca dao).
Người chủ quản kinh tế nếu không thẳng thắn, minh bạch trong điều hành sẽ dẫn đến thất thoát nguồn lực, hiệu quả suy giảm, doanh nghiệp hoặc tổ chức dần mất uy tín, mất khả năng cạnh tranh, cuối cùng rơi vào cảnh phá sản; hệ quả là người lao động mất việc, đời sống khó khăn và xã hội chịu thêm gánh nặng thất nghiệp.
Người xưa có câu “Triều đình mà liêm chính thì đất nước yên bình; gia phong mà nền nếp thì thuận hoà, thịnh vượng”.
Người xưa hiểu rằng, cái gốc của sự ổn định nằm ở đạo đức và phép tắc của người đứng đầu. Khi triều đình liêm chính, quan lại làm việc vì dân, pháp luật được thi hành công bằng, thì trăm họ mới tin phục, trật tự xã hội mới vững bền. Một quốc gia yên bình không chỉ nhờ vào sức mạnh binh mã hay của cải châu báu, mà trước hết phải nhờ vào lòng dân quy thuận, tin tưởng nơi triều chính.
Cũng như trong gia đình, gia phong chính là nền móng. Khi nhà trên dưới thuận hoà, kính nhường, phép tắc rõ ràng, thì con cháu được nuôi dưỡng trong môi trường lành mạnh, biết giữ lễ nghĩa, tôn ti. Gia phong bền vững sẽ tạo ra những con người tử tế, mà từ nhiều gia đình tử tế hợp lại mới thành một xã hội hưng thịnh.
Bởi thế mới biết, từ triều chính đến gia phong, từ phép nước đến phép nhà, đều cùng một đạo. Thượng tầng mà nghiêm minh, hạ dân tất thuận hòa; gia thất mà nền nếp, con cháu tất hưng thịnh. Muốn xã tắc lâu bền, quốc gia thịnh trị, trước hết phải giữ cho được chữ “chính” ở cả việc nước lẫn việc nhà, để đạo trị quốc an dân được bền vững muôn đời.
Tổng hợp
BÀI CHỌN LỌC
Xem thêm:
Trung Quốc: ba nghề cao quý nhất đã bị tha hóa – chương đen tối nhất trong lịch sử nhân loại
Tự sự chấn động: “Làm người tốt thật khó, vì sao tôi phải trốn khỏi Trung Quốc?”
Tân Thế Kỷ *Truyền Thống – Nhân Văn – Trung Thực*
