Trong văn hóa truyền thống Á Đông: Mai, Lan, Cúc, Trúc là tên gọi bốn loài cây được lựa chọn làm biểu tượng của “tứ quý” (bốn mùa) Xuân, Hạ, Thu, Đông trong văn hóa Á Đông. Ngoài việc đại diện cho mùa, Tứ quý danh hoa còn đại diện cho tính cách của người quân tử.
Mai, Lan, Cúc, Trúc là những loài hoa thanh tao và nho nhã. Trong đó mỗi loài cây lại mang một đặc trưng riêng:
Mai, tượng trưng cho sự thanh khiết và sức sống mãnh liệt, như hoa mai ngạo tuyết, ngạo nghễ khai nở giữa đất trời. Lan, tuy mảnh mai nhưng ngát hương, tao nhã, thanh lịch. Trúc, khiêm tốn lễ độ, chính trực kiên cường. Cúc, cứng cỏi, bản lĩnh vượt qua cám dỗ, khiêm tốn ẩn mình trước bách hoa.
1. Hoa Mai
Trong sự giá lạnh của mùa đông, mai chịu đựng lạnh lẽo, nở hoa sớm hơn các loài hoa khác và đó là một dấu hiệu sớm của mùa xuân, báo hiệu một năm mới an lành, tốt đẹp.
Mai là loài hoa có sức sống bền bỉ, bất chấp thời tiết khắc nghiệt, trong giá lạnh mà vẫn trổ hoa với sắc màu rực rỡ tới lạ kỳ. Cổ nhân mượn hình ảnh hoa mai chính là nhắc nhở một trang nam tử không ngại khó, không ngại khổ, trong cái khổ mà mài rũa ý chí. Kiên cường vượt lên khó khăn chính là khí chất cần có của một bậc đại trượng phu.
Tuy không mang dáng vẻ uy nghi, bề thế nhưng hoa mai lại mộc mạc, nhẹ nhàng mà phóng khoáng; hàm ý rằng người người quân tử muốn hành nghiệp lớn trước tiên phải giản dị, khiêm tốn, dễ người khó ta, với người đối đãi hào phóng, bao dung, với mình cẩn trọng suy xét lời nói và hành động.
Hơn nữa, hoa mai còn được cổ nhân xem như tượng trưng cho sự tinh khiết, thanh bạch. Hương thơm của mai nhẹ nhàng như tấm lòng người quân tử có tâm hồn trong sáng, tâm như bình tịnh thủy.
2. Hoa Lan
Được mệnh danh là thiên hạ đệ nhất hương
Lan là một thân thảo, có hương thơm, cổ nhân cho rằng hoa lan là loại tổ của hương thơm, sở hữu mùi hương cao sang quyền quý, vương giả mà kiêu kỳ. Người xưa coi trọng hoa lan nên đặt cho nó rất nhiều tên như: Đô lương hương, thủy hương, hương thủy lan, hương thảo, nữ lan, chi lan… Những biệt danh này phần nào mô tả được mùi thơm và khí chất của hoa lan. Hoa lan vì sao được coi trọng như vậy? Có lẽ là do hương thơm đầy ý vị, cao sang của nó.
Người Trung Hoa đã khám phá ra hoa lan từ rất lâu, thú trồng và chơi hoa thì ít nhất cũng từ 2.000 năm lịch sử, bắt đầu từ nhà Hán, trải qua Nam Bắc triều, đến đời Đường thì trồng và thú chơi lan bắt đầu phổ biến.
Đến thời Minh, danh y Lý Thời Trân đã viết trong cuốn “Bản thảo cương mục”, hướng dẫn kinh nghiệm trồng cũng như thú chơi hoa lan, do vậy mà ở thời này người chơi lan cũng có sự tinh tế hơn.
Sang tới nhà Thanh, thú chơi này vẫn được lưu truyền. Cổ nhân cho rằng, trồng lan và chăm sóc lan là cả một quá trình tu dưỡng bản thân, bồi trồng hoa lan chính là bồi trồng phẩm chất và nhân cách của văn sỹ quân tử.
Cổ nhân cho rằng, một người quân tử phải lấy tâm đức làm hương thơm cho chính mình, giống như loài lan, đạm bạc, thuần khiết mà hương thơm lan tỏa. Con người lấy tâm đức làm hương mà trang bị cho bản thân, không cầu mong vinh hiển bên ngoài, không tô vẽ mà ngụy tạo. Người xưa có câu: “Lan sinh trong rừng sâu, không vì ngoại cảnh mà mất hương thơm, quân tử tu đạo lập đức, không vì nghèo khổ mà biến đổi tiết hạnh”.
3. Hoa Cúc
Hoa cúc được cổ nhân mệnh danh là: Hoàng hoa (hoàng màu vàng). Người xưa trọng dụng màu vàng, họ cho rằng, màu vàng là màu của thịnh vượng, của cát tường.
Đặc điểm lớn nhất của hoa cúc là nở hoa muộn. Cúc không muốn cùng quần hoa tranh xuân, thà nguyện ở lúc sâu nhất của mùa thu, phong hàn lạnh thấu xương, nhất cành độc tú, một mình nở hoa, một mình độc diễn. Có bao nhiêu sỹ quân tử trong thiên hạ thì có bấy nhiêu người nhiệt tình ngợi ca và tôn sùng cúc.
Vì điều này mà cổ nhân thấy hoa cúc tượng trưng cho phẩm cách cam chịu cô đơn, dám ngạo mạn, kiêu hùng, khinh thường thế tục, dám nở hoa giữa mùa không có hoa nở.
Vào tiết trời thu se lạnh, vạn mộc héo tàn, nhưng cúc lại sinh sôi đua hoa khoe sắc, chứng tỏ ẩn chứa chân khí của trời đất. Dụng ý rằng, bản lĩnh của một bậc anh hào phải lấy Đức là cốt cách chân tính của mình. Thì mới tạo ra được sự cao quý riêng biệt.
4. Trúc
Trúc ngay thẳng, hiên ngang tượng trưng cho sự chính trực, tiết tháo, có thể đứng vững trước gió bão mà không hề bị gục ngã. Trúc là loại cây có sức sống mạnh mẽ, vươn cao, thẳng tắp, mang ý nghĩa tượng trưng cho sự kiên cường, bất khuất. Trúc cũng là biểu tượng của khí chất thanh cao, tao nhã của người quân tử.
Tre trúc là biểu tượng của mẫu người quân tử bởi loài cây này tuy cứng mà vẫn mềm mại, ý nói tới người biết sử dụng cương và nhu là người tài giỏi, đổ mà không gãy, trúc rỗng ruột như tinh thần an nhiên tự tại, không nhìn thấy lỗi người, chỉ thấy lỗi của bản thân, không mê đắm quyền vị, vật chất, đạm bạc thanh cao trừ nhục dục.
Và cũng như khí chất của một người quân tử, tre và hoa tre thà chết đứng chứ không rũ xuống như những loài hoa khác. Đây chính là khí chất: chết vinh còn hơn sống nhục. Đó là hình ảnh hiếm thấy giữa đất trời.
Lại nói “Quân tử” cũng chính là hình mẫu lý tưởng của cổ nhân. Nhưng liệu có mấy người luôn giữ được phẩm hạnh thanh tao, liêm khiết? Vì vậy mà người xưa rất yêu thích hoa mai, hoa lan, hoa cúc, cây tre cũng như nhắc nhở bản thân giữ gìn phẩm hạnh, khí chất của một bậc quân tử.
Tổng hợp
BÀI CHỌN LỌC
