Trung Quốc vừa chính thức phê duyệt dự án thủy điện Medog trên dòng Yarlung Tsangpo (thượng nguồn sông Brahmaputra), với quy mô được đánh giá là lớn nhất thế giới hiện nay và công suất gấp gần ba lần đập Tam Hiệp. Tuy nhiên, siêu dự án này đang vấp phải làn sóng lo ngại từ Ấn Độ và Bangladesh do nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng tới an ninh nguồn nước, sinh thái và sinh kế của hàng chục triệu người dân khu vực hạ lưu sông Brahmaputra.
Dự án này, nếu hoàn thành theo kế hoạch, sẽ có công suất lắp đặt lên tới 60 gigawatt (GW), tương đương gần ba lần đập Tam Hiệp hiện tại, và sản xuất khoảng 300 tỷ kilowatt-giờ (kWh) mỗi năm. Tổng mức đầu tư ước tính lên tới 1.000 tỷ nhân dân tệ (tương đương khoảng 137 tỷ USD), thời gian xây dựng dự kiến từ năm 2029 và hoàn thành vào khoảng năm 2033.
Đập được đặt tại khu vực “khúc quanh lớn” của sông Yarlung Tsangpo, đoạn gần huyện Medog, Tây Tạng – nơi con sông chảy sát biên giới phía đông bắc của Ấn Độ, trước khi đổi tên thành Brahmaputra và đổ xuống Bangladesh. Đây là một trong những khu vực có địa hình hiểm trở và đa dạng sinh học nhất châu Á, đồng thời cũng là vùng chịu tác động mạnh bởi hoạt động kiến tạo địa chất.
Theo giới chuyên gia, việc xây dựng đập Medog tại khu vực này tiềm ẩn nhiều rủi ro về kỹ thuật và môi trường. Đây là vùng có tần suất động đất cao, nền địa chất không ổn định và thường xuyên xảy ra lở đất quy mô lớn. Việc tích nước ở cao độ lớn không chỉ tạo ra áp lực địa chất, mà còn dễ gây ra các hiệu ứng thứ cấp như sạt lở, phá hủy hệ sinh thái núi cao. Không những vậy, con sông chảy qua khu vực rừng mưa nhiệt đới cận Himalaya, nơi có nhiều loài sinh vật đặc hữu, sẽ chịu tổn hại nghiêm trọng do dòng chảy bị thay đổi đột ngột, hoặc mất dần trầm tích vốn là yếu tố sống còn của hệ sinh thái hạ lưu.
Một trong những điểm gây lo ngại nhất chính là tác động xuyên biên giới mà dự án có thể gây ra. Ngay sau khi Trung Quốc công bố phê duyệt dự án, Ấn Độ và Bangladesh đã lên tiếng bày tỏ quan ngại. Các nhà hoạch định chính sách tại New Delhi lo ngại rằng Trung Quốc có thể kiểm soát dòng chảy của sông Brahmaputra – vốn là nguồn sống cho hàng chục triệu người ở vùng đông bắc Ấn Độ – bằng cách giữ nước vào mùa khô hoặc xả lũ bất ngờ vào mùa mưa. Chiến lược này được một số chuyên gia quốc tế gọi là “vũ khí hóa nguồn nước”, tức là sử dụng dòng chảy như một công cụ gây sức ép chính trị.
Bangladesh, quốc gia nằm ở hạ lưu cuối cùng của con sông, cũng lo ngại dòng chảy biến đổi có thể khiến hàng triệu hécta đồng bằng châu thổ bị thiếu nước, xâm nhập mặn hoặc thậm chí ngập lụt nặng nề nếu Trung Quốc xả đập bất ngờ vào thời điểm triều cường hoặc mưa lớn.
Trước những phản ứng này, Trung Quốc tuyên bố dự án đập Medog đã được đánh giá kỹ lưỡng về môi trường và không gây ảnh hưởng đáng kể đến các quốc gia hạ lưu. Bắc Kinh cho rằng dự án là một phần trong chiến lược hướng đến trung hòa carbon vào năm 2060, đồng thời giúp phát triển kinh tế – xã hội khu vực Tây Tạng.
Tuy nhiên, các nhà quan sát quốc tế chỉ ra rằng phía Trung Quốc chưa công bố các số liệu đánh giá tác động môi trường (EIA) một cách chi tiết, cũng như chưa chia sẻ kế hoạch điều tiết dòng chảy hay dữ liệu thời gian thực cho các nước liên quan.
Kinh nghiệm từ các dự án trước đây, đặc biệt là đập Tam Hiệp, cho thấy khả năng kiểm soát dòng nước từ thượng nguồn có thể tạo ra biến động lớn. Sau khi đập Tam Hiệp đi vào vận hành, từng xảy ra nhiều đợt lũ lụt nghiêm trọng tại Trung Quốc, cũng như làm xáo trộn dòng chảy của sông Mê Kông – ảnh hưởng trực tiếp đến Việt Nam và các nước Đông Nam Á. Trong trường hợp của đập Medog, với quy mô còn lớn hơn nhiều, rủi ro nếu không kiểm soát tốt sẽ càng đáng ngại hơn.
Tổng hợp
BÀI CHỌN LỌC:
